در هر حال باز بدين وسيله خودآگاهى و اعتماد به نفس ايرانيان دوباره افزايش يافت . مأمون نيز در مدت اقامت موقتى خود در مرو « 1 » كوشيد تا مگر نيروهاى خراسان را كه پيوسته روشنتر از پيش تركيب سياسى خاص و مستقلى به خود مىگرفت ، به مسيرى بيندازد كه با سياست خلافت توافق و همآهنگى داشته باشد و براى اين منظور دست به اقدام كاملا تازه و بديعى زد كه براى آشتى دادن محافل شيعيان ، كه در آن زمان پيوسته در ايران رو به فزونى مىرفت ، با موجوديّت خلافت بسيار متناسب مىنمود بدين معنى كه وى حضرت علىّ بن موسى - الرضا عليه السلام امام هشتم شيعيان « 2 » را در روز 24 مارس 817 ميلادى مطابق دوم رمضان 201 هجرى به عنوان وارث و جانشين خلافت انتخاب نمود « 3 » و مسئلهء رنگ پرچم حزب را به وسيلهء ائتلافى « 4 » ( يعنى انتخاب رنگ سبز . م ) حل كرد .
اما با تمام اين احوال مقررات جديد طولى نپاييد : زيرا در اوايل سپتامبر 818 ميلادى ( اواخر صفر 203 هجرى ) امام علىّ بن موسى الرضا عليه السلام ناگهان پس از تناول انگور در طوس « 5 » رحلت فرمود . چيزى كه هست تا به امروز نمىتوان بطور قطع و يقين معلوم ساخت كه آيا درگذشت آن حضرت برحسب تصادف بوده است و يا به قول شيعيان ( كه علت عزادارى امامانى را كه در جنگ
هامش
( 1 ) - عقد الفريد ، ج 3 ، ص 275 .
( 2 ) -Clement Hurat in der E I , I 311 .( 3 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 1012 به بعد ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 545 ؛ - اغانى ( بولاق ) ، ج 18 ، ص 29 به بعد ؛ - العيون و الحدائق ، ص 353 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 111 .Francesco Gabrieli : Al - Ma'mun e gli Alidi , Leipzig 1929 ( Morgenl . Texte u . Forsch . , hrsg . v . Aug . Fischer , II / 1 ) . - Barthold , Turk . 208 f .( 4 ) - رجوع كنيد به فصل « آداب و رسوم سلاطين و امرا . . . » از همين كتاب .
( 5 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 1029 ، - تاريخ يعقوبى ؛ ج 2 ، ص 550 ؛ - مسعودى ، ج 7 ، ص 3 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 119 ؛ - ابو الفداء ، ج 2 ، ص 118 ؛ مستوفى ، ص 207 ؛ - حسن ( ابراهيم ؟ ) حسن :
المأمون و على الرضا ، مجله كلية الادب ، اسكندرية ، جزء اول ، 1933 ، صفحات 84 تا 94 . و نيز :Wite 110