عيسى ، هارون را مجبور ساخت تا دست به تجديد سازمان حكومت بزند و علىّ بن عيسى را به دست هرثمة بن اعين ، كه به جانشينى وى منصوب شده بود ، در مرو توقيف كند و اموال وى را ( كه بنا به نقلى 000 / 000 / 80 درهم و 1500 شتر بوده ) ضبط نمايد و فشار و ستمكاريهاى اخير وى را جبران كند و او را تحت الحفظ به بغداد بفرستد « 1 » . در هر حال اين تحولات اوضاع خراسان باز خليفه را بر آن داشت تا روز پنجم ژوئن سال 808 ميلادى ( پنجم شعبان 192 هجرى ) بار ديگر به مشرق سفر كند . اما وى پيش از آنكه بتواند در اوضاع مداخلهء واقعى بكند در روز 24 مارس 809 ( سوم جمادى الاولى سال 193 هجرى ) در طوس درگذشت ، « 2 » و سركوبى رفيع را در سمرقند ( 810 / 811 ميلادى مطابق 195 هجرى ) كه در آنجا از طرف سغديان و يبغوى قرلقى و امپراطورى بزرگ تبت حمايت مىشد ، و همچنين دفع حملات جديد خوارج را كه به رهبرى حمزه « 3 » صورت مىگرفت ، براى هرثمه ، حاكم خراسان ، باقى گذاشت ، درحالىكه به حمايت وى والى جديدى در ماوراءالنهر بر مسند حكومت نشست . « 4 »
عزيمت هارون الرشيد به مشرق ازاينرو اهميت جديدى كسب كرد كه خليفه در اين سفر به موجب اندرز رايزن خردمند ايرانى خويش ، يعنى فضل بن
هامش
( 1 ) - تنها يك صراف زردشتى ، امانتى را كه پيش او بود ، پنهان داشت و بدين وسيله از علىّ بن عيسى پشتيبانى كرد .
( 2 ) - دربارهء مدفن وى در اينجا رجوع كنيد به : عقد الفريد ، ج 2 ، ص 25 ؛ ج 3 ، ص 39 .
( 4 ) - رجوع شود به صفحات قبل حوادث سال 179 هجرى در سيستان .
( 3 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 707 به بعد و صفحات 711 تا 730 و 732 تا 734 و 775 ؛ تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، 520 به بعد و 527 تا 529 ؛ دينورى 387 ؛ - العيون و الحدائق ، صفحات 312 تا 318 ؛ - تنوخى ( الفرج بعد الشدة ) ، ج 2 ، ص 48 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 68 به بعد و 74 ؛ - و نيز :
( خصوصيات اين كتاب : پاورقى اول فصل « فتح ماوراءالنهر . . . » )A . I . Michajlova in « Epigrafika Vostoka » V ( 1951 ) , S . 10 - 20 .