باشند كه با وجود تغيير و تحول ازمنه ، باز به تعادلى بين منافع و خواستههاى مختلف برسند و در نتيجه مزاياى خود را حفظ كنند .
نارضايتيهاى عمومى كه حتى دهقانان نيز بدان اعتراف داشتند . خليفه هارون الرشيد را ناگزير ساخت تا ، پس از آنكه تعويض مكرر حكمرانان « 1 » اثرى نبخشيد ، و پس از آنكه علىّ بن عيسى بن ماهان حكمران آن سامان از سال 796 / 797 ميلادى ( 180 هجرى ) پيوسته با شورشهاى تازهاى دست به گريبان بود ، و پس از اينكه انتقال حكومت خراسان به شاهزاده مأمون ( كه به رسم عادت بسيار كهن انجام گرفته بود ) « 2 » در سال 798 ميلادى ( 182 هجرى ) « 3 » اثر واقعى نبخشيد ، شخصا در روز 22 آوريل سال 805 ميلادى ( مطابق هجدهم جمادى الاولى سال 189 هجرى ) به جانب مشرق ( رى ) عزيمت نمايد ؛ بدين اميد كه با وزنهء شخصيت خويش به استحكام و استقرار نهايى و قطعى نفوذ بغداد توفيق خواهد يافت . طبعا تقديم هداياى شاهوار علىّ بن عيسى ، هارون الرشيد را بر آن داشت كه بىنظمى و سهلانگارىهاى وى را در ادارهء امور نديده انگارد و او را در مقام حكمرانى باقى بدارد « 4 » ، ليكن لزوم دور ساختن حكمران ماوراءالنهر ، رفيع بن ليث ( سال 806 ميلادى مطابق با 190 هجرى ) « 5 » و هم تدارك جنگى علىّ بن
هامش
( 1 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 627 ، 631 ، 634 ؛ - ابن الاثير ، ج 6 ، ص 40 ، 47 ، 49 و 50 .
( 2 ) - رجوع كنيد به فصل « وضع حقوقى ايران نسبت به دستگاه خلافت » از همين كتاب ، و نيز :G . Andisco : Harun ar Rashid , Caliph of Bagdad , Neuyork 1931 .( 3 ) - طبرى ، رديف 3 ، ص 647 ؛ ابن الاثير ، ج 6 ، ص 53 . - دربارهء سندى كه در مورد پسران خليفه در مكه به جاى مانده ، كه به موجب آن مسئلهء جانشينى ، و هم بخشيدن قسمت شرقى قلمرو خلافت به مأمون تنظيم شده بود ، رجوع كنيد به : طبرى ، رديف 3 ، ص 655 ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، صفحات 501 تا 513 ؛ - ابو وليد محمد الازرقى ( اخبار مكة المشرفة ( چاپ ليپزيگ سال 1858 ) : ص 161 به بعد .
( 4 ) - طبرى ، رديف 3 ، صفحات 701 تا 706 ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 514 به بعد ؛ ابن الاثير ، ج 6 ، ص 63 . و نيز :Barthold , Turk . 203 .( 5 ) -Barthold , Turk . 200 f .