افتاد اين بود كه وى معتقد بود ، عباسيان كه در حقيقت همه چيز خود را به وى مديونند لااقل به شخصيت وى احترام خواهند گذاشت . ولى از طرف ديگر عامهء مسلمانان نيز مىبايستى بدين واقعيت عادت مىكردند كه در اين حكومت جديد ، اين گونه رعايتها و ملاحظات نخواهد شد .
در اينكه مرگ ابو مسلم تأثيرى سخت عميق نمود ترديدى نيست ، ولى تنها در ايران بود كه چندى از مجامع و محافل مذهبى كه به مظهريّت آن مرد شهيد ايمان داشتند ، جرأت نمودند بر ضد اين مكر و حيله قيام كنند . اين جنبشهاى مذهبى در نواحى شمال شرقى ايران در دهسالههاى بعد ، مبيّن و مشخص جريانات و تحولات آن نواحى محسوب مىگرديد و از اين جنبشهاى مذهبى مىتوان ميزان هيجانهاى دينى را كه سرزمين ايران در نتيجهء تبليغات عباسى بدان دچار شده بود به دست آورد و طرق آميختن نظريات مذهبى قديم با تعاليم قرآن را شناخت ، با در نظر گرفتن اين نكته كه طبعا منابع ناقص نمىتوانند هميشه نتايج واقعا صحيحى دربارهء محتواى اين تعاليم به دست بدهد « 1 » ولى با اين حال بدين وسيله مىتوان به اين نتيجه رسيد كه زردشتيان نيز قبلا به احكامى نظير احكام اسلامى ( مثل نمازهاى پنجگانه ) پابند بودهاند « 2 » و مىتوان حدس زد كه
هامش
خطى ) ، ص 166 ظهر تا 169 ؛ - تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، صفحات 439 تا 442 ؛ حمزهء اصفهانى ، ص 140 ؛ - جهشيارى ( كتاب الوزراء ) ، ص 97 به بعد و 120 ؛ - مسعودى ( مروج ) ج 6 ، صفحات 181 تا 186 ؛ - العيون و الحدائق ، صفحات 213 تا 224 ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، صفحات 175 تا 180 ؛ - مستوفى ( تاريخ گزيده ) ، ص 294 ؛ تاريخ سيستان ، ص 138 به بعد ؛ - ابن خلكان ( وفيات ) ، ج 4 ، صفحات 70 تا 77 ، شمارهء 382 ( در اينجا روز وفات وى ، يكى از روزهاى 22 يا 24 يا 27 شعبان ذكر مىشود ، در صورتى كه هيچيك از اين روزها با آن روزى كه از هفته يادآور شده تطبيق نمىكند ! ) ؛ و نيز رجوع شود به :Michael 473 ; Elias 107دربارهء منصور رجوع شود به :Karl V . Zettersteen in der E I , III 269 f .( 1 ) - دربارهء جزئيات آن رجوع كنيد به فصل « زردشتيان و فرق متأثر از آنان » ، از همين كتاب .
( 2 ) - رجوع كنيد به فصل « جريان اسلامى شدن ايران » از همين كتاب .