كلمه : شامل فكر ، دين ، هنر و كليهء آداب و عادات زندگى و مذهبى و غيره ) ، و به جريان و تحول دائمى حيات روزانه و يكسان ماندن هميشگى حوائج آن متوجه و متمركز نمايد : اين امر موجب گشته كه در اين كتاب بيان حوادث سياسى تا حد امكان درهم فشرده و ملخص ياد گردد . اگرچه پيشآمدهاى سياسى به صورى بس گوناگون ، و پر از وقايع مهم و فاجعههاى سخت تحقق پذيرفته ، ولى خوب كه بنگريم ، تماما عبارت از يك نوع زير و زبر و كشمكش مداومى است كه پرداختن به جزئيات آن خستهكننده مىباشد ، هرچند حس شناخت عواملى را به دست مىدهد كه گاهى به سقوط موقت فرهنگى و اخلاقى اين قوم منجر گشته است . بدين علت تا حد اقتضا و امكان در اين كتاب از اين قبيل جزئيات چشمپوشى شد : براى اين منظور يافتن حد وسطى ضرورى مىنمود كه از طرفى وظيفهء تلخيص را انجام دهد ، و از طرف ديگر نياز به اطلاعات لازم را براى مراجعه و پژوهش و نيز براى خوانندگان فصول فرهنگى اين كتاب برآورد ؛ به خصوص كه توجه و تأكيد ويژهء اين كتاب اساسا به اين فصول معطوف مىباشد و بس .
بارى كسانى كه با منابع شرقى زمان مورد بحث ما سروكار داشتهاند ، به خوبى مىدانند كه چه رنج و كوششى لازم است تا بتوان از كتبى كه همّ آنها مصروف نگارش وقايع تاريخى و سياسى بوده است ، مطالب نادر و كوتاهى كه ضمن بيان آن وقايع به طور اتفاقى دربارهء امور فرهنگى پيش آمده بيرون كشيد و از آنها چون سنگريزههايى بناى موزون و متناسبى ساخت . تازه همين اشارات متفرق هم - به خصوص در مورد قرن هفتم و هشتم ميلادى ( قرن اول و دوم هجرى ) - بسيار ناقص انجام مىگيرد : غالبا اين طور است كه ده سالى و گاهى نيز صد سالى مىگذرد و هيچ ذكر و نشانى از بخش معينى از حيات فرهنگى و اقتصادى به ميان نمىآيد « 1 » . علاوه بر اين ، فقدان تقريبا هر نوع
هامش
( 1 ) - در موارد ديگر مثلا در مورد تحقيقات فنون هنر نيز ( صرفنظر از خصوصيات ويژه ) به نظير همين مشكل بر مىخوريم ، رجوع شود به :Kurt Erdmann : Luckenforschung im irannischen Kunstkreis , in der « Kunst des Orients » I ( Wiesbaden 1950 ) , S . 20 - 36 .