مخصوصا در بين النهرين و بغداد ، پايتخت جديد التأسيس ( از سال 762 ميلادى برابر 145 هجرى ) فراهم مىساخت . و نيز به همين دليل يعنى به جهت همين مذهب تسنن بود كه افرادى ايرانىنژاد مثل برمكيان « 1 » و يا ساير رجال و درباريان عباسى توانستند به مقام وزارت برسند . حتى دانشمندان و علماى مذهبى نيز فقط از اين راه مىتوانستند احراز مقام و سمت رسمى متنفذى بنمايند .
مسلّم است كه در ميان اين دواير و طبقات نيز آرا و نظرياتى بر خلاف مسير جديد خودنمايى مىكرد ، ولى هميشه دارندگان اين عقايد مخالف به كناره - گيرى يا همرنگى مجبور مىشدند .
چنانچه مكررا تأكيد شده ، جنبش عباسيان در درجهء اول جنبش سياسى نبود و به همين دليل نيز بسيارى از پيروان پابند به اين نهضت فقط از نظر مذهبى به آن گرويدند ، و حتى بسيارى از آنان شيعيانى بودند كه مذهب خود را سرّى نگه مىداشتند و در ملأ عام از آن اثرى بروز نمىدادند . ولى با تمام اين احوال شخصيت بارز و مؤثر ابو مسلم نيز در اين نهضت اثر و وظيفهء قاطعى داشت :
وى توانسته بود خود را بهطورى ، با احترامى خارقالعاده جلوهگر سازد كه اثر آن نه تنها در مقام سياسى وى بلكه در ساير شئون نيز هويدا بود . همينكه - ابو جعفر ( منصور ، خليفهء آينده ) به عنوان فرستادهء برادرش سفاح به خراسان آمد ، به موجب نفوذ دامنهدار ابو مسلم در آن سرزمين دچار وحشت گرديد ، زيرا ملاحظه كرد كه ، آشكارا ، گروهى از مردان فدايى كورانه در اختيار او بودند و به اشارهء وى حتى از قتل مخفيانه « 2 » نيز هراسى نداشتند « 3 » : اين دسته
هامش
( 1 ) - :Wilh . Barthold in der E I , I 691 - 693 .( 2 ) - به همان شيوهاى كه بعدا نيز در بين فدائيان « حشاشين » رايج بود .
( 3 ) - از همين قبيل است قتل يكى از محبوسان سياسى در كوفه ، كه به موجب دستور ابو مسلم از خراسان ، به وقوع پيوسته است : تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 422 به بعد ؛ - طبرى ، رديف 3 ، ص 59 . - به عنوان يكى از خصوصيات ممتاز دولت عباسيان :Wellhausen , Arab . 347 - 352 .