حيات قوم ايرانى به دست بدهد « 1 » .
اين هدف درست با خصائص و چگونگى اين كتاب تطبيق مىكند . بنابراين وظيفهء آن اوّلا اين است كه موادّ صحيح و سقيم را از هم جدا ساخته ، آنها را تنظيم و تبويب نموده ، ارائه دهد و مفاهيم آنها را روشن سازد : ازاينرو شيوهء آن بايد شيوهاى تحليلى باشد بدون اينكه از اشاره و توجه دادن به همبستگى و اندراج پيشآمدها در خطوط بزرگتر و عميقتر و پيوستهتر تاريخى چشم بپوشد ، و در همين حد نيز بايد نظر و توجهى كه در اين كتاب به ادوار قبل و بعد از دورهء مورد بحث ، يعنى از طرفى به عصر ساسانيان و از طرف ديگر به زمان سيادت تركان و مغولان معطوف مىشود ، مفهوم گردد . به اين دليل نيز ، ذكر اعصار نامبرده به منظور مذكور ، نه ، بايد و نه ، مىتواند بهمنزلهء تاريخ كلى آنها ( قبل از هر چيز در مورد فرهنگ زمان سلجوقيان ) به حساب آيد ، بلكه وظيفهء نظير اين بيانات تنها اين است كه پيشآمدهاى سنوات بين 636 و 1055 ميلادى ( برابر 15 تا 447 ) را به وضع بهترى روشن سازد . از اين گذشته مؤلف ، رسالهاى مشتمل بر اجمالى از سير حوادث تاريخى دورهء سيادت خلفا نگاشته است كه به خصوص آنچه را كه راجع به ايران در اينجا به طور تفصيل تبيين مىگردد ، در آنجا به طور اجمال و فشرده تلخيص نموده است « 2 » ؛ خلاصهاى كه فايدهء آن بهعلاوه در اين است كه ايران با تمام خصوصيات انحصارى خويش در جمع كل تاريخ اسلامى جايگزين ساخته و نگريسته است و تا اين حد مكمل مطالب اين كتاب است .
ثانيا توصيف و تشريح ماهيت ايرانى - توصيفى كه مبيّن سير تاريخى آن باشد - بايد قبل از هر چيز خود را به ارزشهاى جاويد فرهنگ ايران ( فرهنگ به معنى وسيع
هامش
( 1 ) - از لحاظ مكان و مرز جغرافيائى فقط آن اندازه از سرزمين ايران مورد بحث است كه در جلد دوم فصل « حدود سرزمين ايران » به تفصيل توصيف مىگردد .
( 2 ) -Bertold Spuler : Geschichte der islamischen Landar in Handbuch der Orientalistik Bd . VI , Brill Leiden 1952 - 53 .