اما بدين ترتيب هم حلّ واقعى مشكل ميسور نشد ، يعنى اگرچه نصر در نتيجهء دخالت ابو مسلم توانست بر ضد دشمن قديمى خود يعنى كرمانى - كه در موقع ملاقاتى ( آيا اين ملاقات با رضايت او بوده ؟ ) كشته شد « 1 » - پيشروى كند ، ولى در ضمن اين جريانات به زودى عربها دريافتند كه نهضت عباسى براى موقعيت خاص آنان زيانآور « 2 » است و از اين جهت در راه آشتى و از ميان برداشتن تضادهاى موجود ميان مضر و يمنىها كوششهايى به عمل آمد « 3 » ، تا بدين وسيله امكان برابرى با حزب عباسى كه مردم سيلآسا بدان مىگرويدند ميسر گردد . اما اين كوششها به جايى نرسيد ، زيرا ابو مسلم به قدر كفايت آزموده بود كه بتواند نصر متزلزل را بدين وسيله به زانو درآورد كه به على پسر كرمانى كه مىخواست به منظور اتحاد تمام عربها دست بيعت دراز كند ، قتل پدرش را به دست نصر خاطرنشان سازد . در اين حال هر دو دسته با علم به اينكه نمىتوانند در برابر نهضت عباسى مقاومت كنند ناچار در جستجوى راه آشتى با ابو مسلم برآمدند .
ابو مسلم به نفع نهضت ، نظر خود را نسبت به « فقه » براى پيروان مؤمن و متدين خود با اين تعبير : « امركم بالمعروف و نهيكم عن المنكر خير لكم من هذا » « 4 » بيان و مشخص مىنمود ، و از طرف ديگر آنقدر سياستمدار بود كه بتواند نهضت عباسى را براى محافلى كه بيشتر علايق سياسى داشتند آنچنان توصيف كند كه با منافع و علايق آنها تا ميزان قابل توجهى مطابقت داشته باشد « 5 » . اصولا در درجهء اول ابو مسلم را بايد بيشتر به عنوان سياستمدار تلقى كرد تا مرد مذهبى ،
هامش
( 1 ) - رجوع كنيد به :Wellhausen , Arab . 3052 .( 2 ) - طبرى ( رديف 2 ، ص 1865 ) حتى در مورد سال 744 چنين مىگويد - نيز رجوع كنيد به :Vloten , Abb . 100 - 113 .( 3 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 1969 ، 1975 ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 137 .
( 4 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 1965 ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 137 .
( 5 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 1984 ؛ - دينورى ، 358 به بعد ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 135 .