خنيس ، ابو محمد زياد صادق ( كه ابو العكرمه سراج نيز ناميده مىشد ) ، ابو سلمهء خلال ، حفص بن سليمان و حرب بن عثمان « 1 » اجرا مىگشت . اما عكس عكسالعملى را كه با اين تبليغات در شمال شرقى ايران به وجود آمد نه مىتوان به كلى عقلا توجيه و تعبير نمود و نه رواست كه آن را تقريبا به عنوان تظاهرات آگاهانه و مبتكرانهء روح ايرانى تلقى كرد : چه اينكه براى چنين تشخيصى منابع موجود فوقالعاده نارساست و بياناتى هم كه در ازمنهء بعد در اين مورد شده ، بسيار صبغهء دولت عباسى به خود گرفته است ، و به علاوه تبليغات در اينجا نيز مانند بين النهرين تمام قبايل عرب را تحت تأثير قرار داد « 2 » ، و قطعى است كه به هيچ وجه اولا و بالذات هدفهاى انقلابى ملى يا اجتماعى به مفهوم ايرانيت ( يا ملل و طبقات ديگر ) به عنوان هدف اصلى تعقيب نمىشده است . با اين وصف مطمئنا ترديدى نيست كه اين حقيقت كه خراسانيان بيش از ديگران در برابر اين تبليغات گشادهرويى نشان مىدادند ، دليل بر اين بوده كه حتما هدف اين تبليغات با خواستههاى ايرانيان ( مخصوصا اهالى خراسان ) از همان آغاز مطابقت داشته است ، و چون واقعا پيروزى اين نهضت لااقل هدف طبقات رهبران اجتماعى و فرهنگى ايران را به مقياس وسيعى عملى مىساخت ؛ لذا نبايد همگامى آگاهانهء عناصر مختلف با عقايد
هامش
( 1 ) - طبرى ، رديف 2 ، ص 1358 به بعد و صفحات 1501 تا 1506 ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 25 و 53 . و نيز :Karl V . Zettersteen in der E I , I 112 f .دربارهء اسامى رجوع كنيد به :Vloten , Abb . 34 ff .( 2 ) - از بين 12 نقيبى كه سران اين جنبش را تشكيل مىدادند 8 تن عرب و 4 تن از موالى بودند ؛ ولى از نژاد و مليت طبقهء 70 نفرى ديگر كه امام محمد بن على كتبا دستوراتى در مورد طرز زندگى آنان به ايشان مىداد ، اطلاعى در دست نداريم ( سال 720 102 :
طبرى ، رديف 2 ، ص 1358 ) . ( تعداد اين افراد بطور محسوسى مطابق تعداد رسولان بنى اسرائيل و حواريون حضرت عيسى مىباشد ) . . . ابو محمد زياد ، در سال 727 / 728 ( 109 هجرى ) صريحا دستور داشته كه به سوى يمنىها بيايد و با مضر دوستانه رفتار كند ( اين دسته در سال 724 / 725 جنگ خونينى نمودند : ابن الاثير ، ج 5 ، ص 47 به بعد ) ؛ - رجوع كنيد به : طبرى ، رديف 2 ، ص 1501 ؛ - ابن الاثير ج 5 ، ص 53 ؛ همين كتاب فصل « حس مليت » ؛ در مورد تبليغات عباسيان ، اساسا رجوع كنيد به :Wellhausen , Arab . 315 - 325 .