طلوع و پيروزى نهضت عباسيان
در طى اين حوادث مولود از سياست خارجى و در اثر آن ، اوضاع خراسان نيز تغيير يافته بود . موفقيتهاى موالى كه زير فرمان حيان در مبارزه بر ضد قتيبه متحد شده بودند ، و هم شركت وى به عنوان واسطهء مذاكرات در مازندران ، سبب آن مىشد كه جمعيت موالى يعنى ايرانيانى كه از گروههاى مختلف با زبانهاى متفاوت به اسلام گرويده بودند و تعدادشان پيوسته رو به فزونى مىرفت ، خودآگاهى و غرور روزافزونى در خود احساس كنند . واقعا هم شكايات ايشان ( مبنى بر اينكه 20000 تن از موالى بدون جيره خدمت مىكنند ) در پيشگاه خليفهء جديد ، عمر دوم ( از سال 717 ببعد ) ، مسموع افتاد « 1 » . اين عمل با طرز تفكر خليفهء جديد ، تعجبآور نبود ، زيرا وى بالاخره دريافته بود كه ديگر سلطه و استيلاى اشراف عرب قابل دوام نيست و بايد به استثمار دولت و ملت مغلوب خاتمه داده شود و براى بقا و دوام سيادت امويان چارهاى نيست جز اينكه « نومسلمانان » را به عنوان عضو كامل جمعيت اسلامى بپذيرند و اگر بخواهند
هامش
( 1 ) - بلاذرى ، ص 421 ؛ - طبرى ، رديف 2 ، ص 1354 ؛ - ثعالبى ( غرر السير ، خطى ) ، ص 74 ظهر تا 76 ؛ - ابن الاثير ، ج 5 ، ص 19 - ابن عبد الحكم : سيرة عمر بن عبد العزيز ، قاهره ، 1927 ؛ - نيز رجوع كنيد به :Wellhausen , Arab . 166 - 194 , 215 f .