ملائكه رحمت و عذاب با هم نزاع كنند در بالا بردن آن روح .
( 28 ) - * ( وَظَنَّ ) * و يقين كند محتضر * ( أَنَّه الْفِراقُ ) * كه آنچه به دو نازل شده مفارقتست يعنى سبب جدايى است از دنيا و ملاذ آن و علت مفارقت از اقرباء و احباء و اصدقاء و در حديث آمده كه
إن العبد ليعالج كرب الموت و سكراته و مفاصله يسلم بعضها على بعض يقول السلام عليك تفارقنى و افارقك الى يوم القيمة
يعنى بدرستى كه بنده علاج شدائد مرگ كند و حال آنكه هر يك از مفصلهاي او به يكديگر سلام كنند و گويند كه سلام بر تو باد كه تو جدا مىشوى از من و من از تو تا روز قيامت .
( 29 ) - * ( وَالْتَفَّتِ السَّاقُ ) * و بر پيچد ساق محتضر * ( بِالسَّاقِ ) * بساق او يعنى پايهاى او از هول مرگ و سختى جان كندن درهم پيچد و حركت در آن نماند ، و قتاده گفته كه مراد آنست كه ساقهاى او متحرك شود و مضطرب و پيوسته يكى را پيش خود كشد و يكى را فرو گذارد و آنها را بر - يكديگر پيچد ، ابن عباس و مجاهد چنين تفسير كردهاند كه جمع شود شدت موت بشدت آخرت .
و حسن گفته كه پيچيده شود حال موت به حال حيات ، و گويند مراد التفاف ساقين است در كفين يا اجتماع آخر روز دنيا به اول روز آخرت ، و در حديث واقع شده كه هيچ منزلى سختتر و فظيعتر از قبر نيست كه آن اولين منزلست از منازل آخرت ، و از يحيى بن معاذ مرويست كه چون بنده را در قبر نهند چهار فرشته بر او بايستند يكى بر سرين و ديگرى در پائين و يكى بر راست و يكى بر چپ فرشتهء سرين گويد آجل حاضر آمد و عاجل منقضى شد و آنكه بر جانب راست باشد گويد مال رفت و و بال ماند و آن گه بر طرف چپ باشد گويد اشتغال رفت و اعمال ماند و آنكه بر پائين باشد گويد خوشا حال آن كسي كه كسبش حلال بود و شغلش به حضرت ذو الجلال ، حاصل جميع اقوال مذكوره و آنكه شدايد بر محتضر متتابع شود و هنوز از يكى خلاص نشده به ديگرى كه از آن سختتر باشد گرفتار گردد .
( 30 ) -
* ( إِلى رَبِّكَ ) * بسوى جزاى پروردگار خود * ( يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ ) * در آن روز يعنى روز قيامت موضع را ندانست يعنى همه كس را بر زمين محشر كشند . يا فرشتگان در وقت مرك ( 1 )
هامش
( 1 ) المساق مصدر ميمى است بمعنى سوق ( راندن ) و الف و لام عوض مضاف اليه است . أى إلى ربك يومئذ سوق الانسان يعنى بسوى جزاء و حكم پروردگار تو است در آن روز راندن همهء مردم و مخفى نماند كه تفسير اين آيهء شريفه بر وجه دوم انسب است با آيات قبل و بعد و اوفق است با روايات معتبرة واردهء در اين باب .