نداشته باشد ، وصف انسان ببصارت مجاز است مانند وصف آيات بابصار در آيهء فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً و قتيبى گفته كه چون جوارح قايم مقام نفس است در شهادت از اين جهت بصيرت كه صفت مؤنث است صفت انسان واقع شده حاصل كه آدمى بافعال خود دانا و بينا است .
( 15 ) - وَلَوْ أَلْقى و اگر چه القا كند مَعاذِيرَه عذرهاى خود را يعنى هر چند بر گناه عذر انگيزد و بدانچه در دفع آن مقدور باشد چاره انديشد هم او گواه خود خواهد بود و عذرهاى دروغ و حيلهاي باطل خود خواهد دانست و لهذا هر چند عذرها انگيزد از وى قبول نكنند كقوله تعالى لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ و از جمله معاذير ايشان اين باشد كه آنچه كرده باشند حواله به ديگرى كنند كه لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ در جواب اينكه أَ نَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى و ضحاك گفته كه معاذير بمعنى حجب و ستور است و واحد آن معذار است يعنى اگر در وقت معصيت پرده ها فروگذارد و درها ببندد تا آن معصيت بر وى پوشيده بماند و تسميهء آن بستور باعتبار آنست كه هم چنان كه معذرت مانند عقوبت مذنب است ستور مانع رؤيت محتجب است ، بيضاوى آورده كه معاذير جمع معذر است كه بمعنى عذر است يا جمع معذرت بر غير قياس چون مناكير كه جمع منكر است چه قياس معاذر است نه معاذير ، عياشى باسناد خود از محمّد بن مسلم آورده كه ابو عبد اللَّه عليه السّلام فرمود
ما يصنع احدكم أن يظهر حسنا و يسر سيئا أ ليس اذا رجع الى نفسه يعلم أنه ليس كذلك و اللَّه سبحانه يقول بَلِ الإِنْسانُ عَلى نَفْسِه بَصِيرَةٌ ) * إن السريرة اذا صلحت قويت العلانية
چيست كه يكى از شما اظهار حسنه مى - كند و اسرار سيئه آيا رجوع بنفس خود نميكند تا بداند كه آن نه چنان است كه پوشيده بماند و حق سبحانه ميفرمايد كه آدمى بر نفس خود دانا است و احوال خود ميداند بدرستى كه سريره چون باصلاح باشد علانيه او قوت گيرد و از عمر بن يزيد نقلكردهاند كه ابو عبد اللَّه عليه السّلام اين آيه تلاوت فرمود و گفت چه مىشود آدمى را كه عذر ميآورد براى مردمان بر خلاف آنچه خداى ميداند از اعمال او بدرستى كه حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود كه هر كه سريره بفعل آورد حقتعالى آن را ظاهر سازد خواه نيك باشد و خواه بد و زراره روايت كرده كه من از ابو عبد اللَّه سلام اللَّه عليه سؤال كردم ( ما حد المرض الذى يفطر صاحبه ) چيست حد مرضى كه موجب آن باشد كه صاحب آن افطار كند فرمود
بَلِ الإِنْسانُ عَلى نَفْسِه بَصِيرَةٌ ) * هو أعلم بما يطيق
او داناتر است به آنچه طاقت آن دارد و در روايت ديگر آمده كه
هو أعلم بنفسه ذاك اليه
او بنفس خود داناتر است و جواز و عدم جواز افطار راجع بنفس او است اگر در خود يابد كه عدم افطار موجب ضرر است افطار كند ، از ابن عباس رضى اللَّه عنه مرويست كه چون جبرئيل عليه السّلام وحى بر پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 82
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٨٢