( 9 ) - * ( وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) * و جمع كرده شود آفتاب و ماه يعنى ايشان را با يكديگر جمع كرده در دريا افكنند و دريا از مجاوزت آن آتش گردد كما قال وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ تذكير فعل به جهت تقديم آنست و تغليب معطوف ، و گويند مراد جمع شمس و قمر است در ذهاب ضوء تا آنكه تاريكى عالم بر اهل دنيا كامل شود و هيچ نورى و روشنى در وى نماند و هر كه در آنها نگرد مانند دو گاو سياه در نظرش آيد يا در طلوع آنها از مغرب ، و كسانى كه اين علامات را حمل ميكنند بر امارات موت تفسير خسوف مىكنند بذهاب ضوء بصر و تفسير جمع باستتباع روح حاسه را در ذهاب .
( 10 ) -
* ( يَقُولُ الإِنْسانُ ) * گويد آدمى يعنى كافر مكذب * ( يَوْمَئِذٍ ) * در آن روز * ( أَيْنَ الْمَفَرُّ ) * كجا است جاى گريختن مانند قول كسى كه آيس شده باشد از و جدان متمنى ، پس حق سبحانه ردع طلب مفر مىكند بقوله :
( 11 ) - * ( كَلَّا لا وَزَرَ ) * نه چنانست كه گريختن فايده دهد كافر را چه هيچ پناه گاهى نباشد ايشان را ، اين مستعار است از جبل و اشتقاق آن از وزر است كه بمعنى ثقل است .
( 12 ) - إِلى رَبِّكَ بسوى پروردگارتست يعنى به حكم او است نه غير او الْمُسْتَقَرُّ در آن روز يَوْمَئِذٍ قرارگاهى يعنى او سبحانه بمشيت خود مقر هر كس بر حسب استحقاق از بهشت و دوزخ مقرر كرده پس مستحق بهشت را ببهشت در آورد و اهل دوزخ را بدوزخ يا بسوى او است استقرار عباد يعنى ايشان قادر نيستند بر آنكه مستقر شوند به غير او .
( 13 ) - يُنَبَّؤُا الإِنْسانُ خبر داده شود آدمى يَوْمَئِذٍ در آن روز بِما قَدَّمَ به آنچه پيش فرستاده از عملى كه كرده وَأَخَّرَ و آنچه تاخير كرده از آن يعنى عملى نكرده يا به آنچه خود كرده از عمل خير و شر و به آنچه مردمان را بر آن داشته كه بعد از او بجاى آرند از سنت حسنه يا سيئه و يا به اول عمل و آخر آن و يا بتقديم معاصى و تأخير طاعت يا عكس يا به آنچه از پيش فرستاده از مالى كه تصدق به آن نموده و آنچه باز پس داشته از اموال براى ورثه ، يكى از اكابر فرموده كه گناه از پيش فرستى بجرأت و مال از پس بگذارى بحسرت گناه بتوبه پيش كن تا نماند و مال را به صدقه پيش فرست تا بماند .
( 14 ) - بَلِ الإِنْسانُ اين اضرابست از انباء يعنى نه آنست كه آدمى محتاج انباء باشد بلكه آدمى عَلى نَفْسِه بَصِيرَةٌ بر نفس خود حجت بينه است يعنى شاهد است بر افعال و اقوال خود كقوله تعالى شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ و يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ - الايه - يا خداوند بصيرت است يا چشميست به خود بيننده ، مراد آنست كه عالمست بكردار خود و بينا به حال خود پس احتياج بانباء
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 81
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٨١