نميتوانيد نمود تقدير اوقات شب را يعنى استطاعت نداريد كه ضبط اوقات آن نمائيد ( 1 ) بتعديل و تسويه و به جهت اينست كه براى احتياط زياده از آن اخذ ميكنيد و آن بر شما شاقست * ( فَتابَ عَلَيْكُمْ ) * پس باز گشت خداى بر شما بعفو و تخفيف و رخصت فرمود در ترك قيام در مقادير مذكوره يعنى رفع اثم نموده از شما در ترك آن هم چنان كه رفع اثم نموده از تائب * ( فَاقْرَؤُا ) * پس بخوانيد * ( ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ) * آنچه آسان بود شما را از قرآن يعنى بگذاريد آنچه مسير شود شما را از نماز شب ، تعبير از نماز بقرائت مثل تعبير است از آن بساير اركان از ركوع و سجود و غير آن اين آيه ناسخ حكم اولست و بعد از آن هر دو بصلاة خمس منسوخ شدند و گويند مراد از آيه تلاوت قرآن است بعينه ، پس معنى آنست كه بعوض آن بقرائت قرآن مشغول شويد * ( عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ ) * أن مخففه است و سين استقبال دالست بر آن اى علم أنه سيكون يعني داند خداى كه البته باشند * ( مِنْكُمْ ) * از شما * ( مَرْضى ) * بيماران كه قدرت اقدام نمودن بر قيام ليل نداشته باشند ، اين استينافست كه مبين حكم ديگر است در ترخيص و تخفيف نماز شب و بعد از آن حكم ديگر را بر اين مرتب ساخته مىفرمايد كه * ( وَآخَرُونَ ) * و داند آنكه باشند از شما طايفهء ديگر * ( يَضْرِبُونَ فِي الأَرْضِ ) * كه سفر ميكنند در زمين * ( يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّه ) * طلب مينمايند از فضل ذكر خداى يعنى تجارت مينمايند و وجوه حلال كسب ميكنند يا تحصيل علوم دينيه ميكنند * ( وَآخَرُونَ يُقاتِلُونَ ) * و گروهى ديگر كه كار زار مىكنند * ( فِي سَبِيلِ اللَّه ) * در راه خداى مراد آنست كه چون در نماز شب رنج بسيار ببيماران و اهل سفر شما از تجار و مجاهدان مىرسد از اين جهت حق سبحانه آن را از شما تخفيف نمود و رخصت ترك آن فرمود ، بدانكه حق سبحانه در اين آيه تسويه نموده ميان مجاهدان و مسافران براى كسب حلال و لهذا از عبد اللَّه مسعود روايتست كه
( أيما رجل جلب شيئا إلى مدينة من مدائن المسلمين صابرا محتسبا فباعه بسعر يومه كان عند اللَّه من
هامش
( 1 ) وقوع اسم جلاله مبتداء و حمل * ( يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ ) * بر آن و اسناد تقدير بضمير مشتركه راجعست باسم جلاله دلالت مىكند بر اختصاص يعنى اندازه كردن شب و روز و علم بمقادير واقعى ساعات آن مخصوص به حضرت پروردگار است كه بعلم محيطش مقادير ساعات شب و روز را كما هى و على حقايقها ميداند و جز او حتى علماء برجستهء نجوم و اسطرلاب هم در تمام فصول و اوقات مقادير ساعات و شماره و عدد آنها را دقيقا بطورى كه هيچگاه براى آنان خطا و اشتباهى رخ ندهد نميدانند چه رسد بملت عرب كه از اين گونه علم بهره مند نبودند و ضبط اين اوقات براى ايشان بسى دشوار بود و گروهى از مؤمنان كه با رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله بودند شبها براى عبادت بر ميخاستند ولى مقادير مذكورهء در آيهء شريفه را يعنى كمتر از دو ثلث شب و نصف شب و يك سوم شب را نمىتوانستند تعيين و ضبط كنند و آن مقادير بر ايشان مشتبه ميشد و از اينرو در مشقت و رنج افتاده و براى درك آن اوقات و ساعات تا اول صبح بيدار بودند و بعبادت مىپرداختند پس حقتعالى اين امر شاق را براى ايشان آسان نموده فرمود :
* ( عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوه ) * الآيات