نافى وجوب اصل نيست ، و از كلبى روايت است كه در زمان وجوب قيام ليل مردى بود كه همه شب تا صبح بيدار بودى به جهت خوف آنكه مبادا حفظ نصف و ثلث و ثلثين نكرده باشد و ساير اصحاب به آن قدوهء احباب بر احياى شب اقدام مينمودند و بجد تمام بقيام ليل مواظبت ميكردند و به نماز ليل مشغول ميگشتند تا آنكه اقدام ايشان منتفخ شد و رنگهاى ايشان از رياضت زرد گشت حق سبحانه بر ايشان رحم كرده تخفيف اين حمل ثقيل فرمود ، و نزد بعضى ديگر قيام ليل در همه وقت سنت بوده بدليل تخيير در مقدار و آيه كريمهء وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِه نافِلَةً لَكَ يعنى در شب بتهجد بر - خيزيد كه آن نماز زايد بر فرض * ( وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ ) * و بتأنى و شمرده بخوان قرآن را و روشن كن حروف آن را بوقت تلاوت * ( تَرْتِيلًا ) * تانى خواندنى و روشن گردانيدنى چنانچه سامع عد حروف آن تواند كرد و هذا مأخوذ من قولهم ( ثغر رتل اذا كان مفلجا مفارقا ) ذكر مصدر بعد از فعل به جهت تأكيد و مبالغه است در امر بترتيل ، و از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است كه
الترتيل حفظ الوقوف و اداء الحروف
ترتيل محافظت حروف قرآنست و اداء كردن حرفهاى آن از مخارج خود و نيز در تعيين ترتيل قرآن فرموده اند
بينه تبيانا و لا تهذّه هذّ الشعر و لا تنثره نثر الرمل و لكن أقرع به القلوب القاسية و لا يكونن همّ احدكم آخر السورة
روشن ساز حروف آن را روشن گردانيدنى و پياپى يكديگر مخوان يعنى حروف آن را متصل به يكديگر مگردان مانند اتصال موى به يكديگر و بسيار پراكنده مكن مانند پراكندگى ريك و ليكن قرع كن به آن دلهاى سخت را يعنى حروف آن را چنان اداء كن كه در دلهاى سخت جاى گيرد و بايد كه قصد هيچكدام از شما اين نباشد كه سوره را زود تمام كند ، و از عايشه پرسيدند كه پيغمبر بچه كيفيت قرائت ميفرمود گفت
( لا كسردكم هذا لو اراد السامع ان يعدّ حروفها لعدّها )
قرائت او متصل و پياپى يكديگر نبود هم چنان كه شما ميكنيد بلكه اگر سامع خواستى عد حروف آن توانستى كرد ، و زجاج گفته كه البيان لا يتم بأن تعجل فى القرآن انما يتم بأن تبين جميع الحروف و توفى حقها من الاشباع بيان تمام نمىشود به اينكه در قرآن شتاب زدگى كنى بلكه تماميت آن به اين است كه روشن گردانى جميع حروف آن را و تمام گردانى آنچه حق اداى آنست از اشباع ، و ابو حمزهء ثمالى گويد كه به ابن عباس گفتم كه مرا در قرائت كلام اللَّه بسيار شتاب زدگى مىباشد گفت ( لان أقرأ البقرة و ارتلها احب الى من أن اقرأ القرآن كله ) اگر قرائت سورة البقره كنم و در آن مراعات ترتيل نمايم دوستتر است نزد من از خواندن همهء قرآن بدون ترتيل .
و از ابو عبد اللَّه عليه السّلام پرسيدند كه ما الترتيل فرمود كه
اذا مررت بآية فيها ذكر الجنة فاسئل اللَّه الجنة و اذا مررت بآية فيها ذكر النار فتعوذ باللَّه من النار
ترتيل آنست كه چون به آيتى
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 45
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٥