( 3 ) - إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَه اين استثناست از ليل و * ( نِصْفَه ) * بدل * ( قَلِيلًا ) * است كه عبارت از نيمه ديگر است و قلت آن نسبت بكل است يعنى برخيز در شب براى اداء نماز مگر اندكى از شب كه آن نيمهء شب است * ( أَوِ انْقُصْ مِنْه ) * يا كم كن از نيمهء شب * ( قَلِيلًا ) * اندكى تا بثلث باز آيد و از اين كمتر نشايد .
( 4 ) - * ( أَوْ زِدْ عَلَيْه ) * يا زياده كن بر نيمهء شب تا بثلثان رسد و غايتش اين باشد پس تخيير ميان قيام نصف است و ميان ازيد از او مانند ثلثين و آنچه قريبست به آن و ميان ناقص از او مثل ثلث و ما يقرب منه ، و ميتواند بود كه قَلِيلًا استثناء باشد از نصف و نصف بدل ليل كانه قال قم أقل من نصف الليل و ضمير در مِنْه و * ( عَلَيْه ) * راجع باقل از نصف باشد چون ثلث پس تخيير ميان ثلث باشد و اقل از او كه آن مثل ربع است و اكثر از او كه آن نصف است مثلا ، يا آن كه ضمير راجع به نصف باشد و مراد تخيير بين الامرين باشد كه آن ميان قيام است در اقل از نصف ليل قسعا و ميان اختيار احد امرين كه آن نقصانست از نصف و زياده بر آن و گويند استثناء از اعداد ليل است چه ليل عامست و تخيير ميان قيامست در نصف و ناقص از او و زايد بر او يعنى بر خيز نصف هر شب مگر اندكى از شبها كه آن ليالى عذر باشد از عروض مرض و غلبهء نوم و غير آن ، يا كم از نصف هر شب يا زياده از نصف آن ، و از حضرت صادق عليه السّلام روايت است كه
القليل النصف او انقص منه اى من الليل قليلا ، * ( أَوْ زِدْ عَلَيْه ) * اى زد على القليل قليلا
و ببايد دانست كه صلاة ليل در مبدء اسلام بر رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرض بوده و ميان مقادير ثلاثه مذكوره مخير بوده و بعد از آن بآيتى كه بعد از اين مذكور خواهد شد فرض آن بنقل منتقل شده و گويند كه قيام ليل فرض بود قبل از فرض صلوات خمس و چون صلوات مذكوره مفروض گشت فرض قيام ليل منسوخ گشت و بنا بر اين سوره مكى باشد و از عايشه پرسيدند كه قيام ليل بر حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم واجب بود يا سنت گفت مگر اين آيه را نخواندهايد كه يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ بعد از آن گفت كه حق سبحانه قيام ليل را در اول اينسوره فرض گردانيد و تا يك سال آن حضرت با اصحاب به آن امر قيام مينمودند و بعد از آن خاتمه اينسوره انزال نمود و تخفيف آنها كرد و فرض بسنت بدل شد ، و از ابن عباس روايت كرده كه چون اول سوره نازل شد پيغمبر با اصحاب بطريق شبهاى رمضان بر قيام ليل مواظبت ميفرمود تا يك سال و بعد از آن آيه إِنَّ رَبَّكَ تا آخر نازل گشت و قيام ليل مستحبّ شد ، و از حسن نيز مرويست كه قيام ثلث ليل بر مردمان فريضه بود تا يك سال و بعد از آن بخاتمهء اينسوره مندوب شد ، و سعيد بن جبير گفته كه ما بين نزول اول اين سوره و نزول آخر اينسوره ده سال بود و بر هر تقدير تخيير در مقادير مذكوره
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 44
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٤