كنايت باشد از لهب آتش دوزخ و اظهار تهكم به او و قوله * ( وَتَبَّ ) * اخبار است بعد از دعا عليه و تعبير بماضى به جهت تحقق وقوع آن كقوله :
جزى ربّه عنّي عديّ بن حاتم
جزاء الكلاب العاويات و قد فعل
يعنى هلاك شد و ناچيز گشت ابى لهب و به عذاب ابدى رسيد بواسطهء كثرت معادات و شدت مناصبت وى با رسول حق سبحانه بر او نفرين كرده وى را هدف هلاكت و عقوبت ابدى گردانيده از طارق بن عبد اللَّه محاربى منقول است كه در اول اسلام روزى در بازار ذى المجاز رفتم جوانى را ديدم حله سرخ پوشيده بود و به زبان فصيح و بيان مليح مىگفت
قولوا لا إله الا اللَّه تفلحوا
اين كلمات شهادت بگوئيد تا رستگار شويد و يكى را ديدم كه در پى او مىرفت و مىگفت سخن او نشنويد كه او دروغگو است و سنگ بر وى ميانداخت پاشنه و كعب مبارك او را خونين كرده بود پرسيدم اينها چه كسانند يكى گفت آن جوان كه لباس سرخ پوشيده محمّد قرشى كه خلق را بخداى آسمان دعوت مىكند و آنكه در عقب وى سنگ مياندازد و تكذيبش مىكند عم وى أبو لهب است و اكثر صناديد قريش را در اينقضيه متفق با خود ساخته ، از عبد اللَّه مسعود روايتست كه چون ابو لهب را از دوزخ و انواع عذاب انذار نمود گفت اگر آنچه مىگويى حقست من فردا بمال و فرزند خود را ز دوزخ باز خرم و از آن خلاص شوم حق سبحانه رد قول او كرده فرمود :
( 2 ) - * ( ما أَغْنى عَنْه ) * دفع نكند از او هلاكت و عذاب دوزخ را * ( مالُه ) * مال او از شتر و اسب و استر و گوسفند و عقار و اشجار و نقدين و يا مالى كه بطريق ارث از پدر به او رسيده * ( وَما كَسَبَ ) * و آنچه كسب كرده يعنى فرزند او عتبه و غير او و يا مكسوب او از ارباح تجارات و منافع معاملات و آنچه از انعام حاصل كرده كه آن نتايج و منافع آنست ، و گويند مراد بماله مال تالد است و ما كسب طارق او و بنا بر معنى اول تسميه ولد بكسب به جهت آنست كه آن مكسوب و محصول پدر است و پدر كاسب و محصل او ، و در حديث آمده كه
ان أطيب ما أكل الرجل من كسبه و ان ولده من كسبه .
و در خبر است كه روزى پسران ابو لهب به جهت خصومتى و منازعتى كه با هم داشتند محاكمه نزد ابن عباس آوردند و وى در مسجد الحرام نشسته بود آنجا در هم آويختند و آن مخاصمه بمضاربه انجاميد ابن عباس برخاست تا ايشان را از هم دور كند و تفريق ايشان نمايد پايش بر جايى خورد و بر وى در افتاد پس در غضب شده فرمود
اخرجوا عنى الكسب الخبيث
دور كنيد از من كسب خبيث را يعنى پسران ابو لهب ، و از ضحاك منقولست كه معنى آيه آنست كه مال و خواستهء او كه در عداوت پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم انفاق ميكرد و عمل خبيث يعنى كيد و مكر كه دربارهء آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم بجاى ميآورد هيچ نفعى به او نرسانيد در دنيا ، و نزد بعضى ديگر معنى آنست كه مال و فرزند او را از هلاكت دنيا نگاه