و اعمال متفرع بر آن و جواب إِذا اينست كه ليجازى اللَّه اياهم يعنى پاداش دهد خداى ايشان را و دال بر جواب محذوفست قوله :
( 11 ) - * ( إِنَّ رَبَّهُمْ ) * بدرستى كه پروردگار ايشان * ( بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ ) * بايشان يعنى باسرار ايشان و باقوال و افعال ايشان در روز رستخيز هر آينه آگاه و داناست و معنى علم او سبحانه بايشان در روز قيامت مجازات اوست مر ايشان را بر مقادير اعمال ايشان چه اين علامت خير او است بايشان و از اينقبيل است كريمهء أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّه ما فِي قُلُوبِهِمْ و ذكر ضمير * ( رَبَّهُمْ ) * كه از براى ذوى العقولست بعد از ذكر ما كه موضوعست از براى ذوى العقول به جهت اختلاف شأن ايشان است در قبور و در قيامت كه آن ممات و حياتست و در اين آيه اشارتست بزجر و وعيد چه انسان هر گاه مىداند كه حق سبحانه عالم است بجميع اعمال او البته منزجر خواهد بود از جميع معاصى و مجتنب خواهد گشت از ساير مناهى .
سورة القارعة
مكيست و يازده آيه است بعدد كوفى و ده آيه نزد حجازى و هشت بعدد بصرى و شامى و اختلاف در سه آيتست الْقارِعَةُ اولى كوفى است ثَقُلَتْ مَوازِينُه و خَفَّتْ مَوازِينُه هر دو حجازى و كوفى .
ابى بن كعب از پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم روايت كرده كه هر كه اينسوره را بخواند حق سبحانه در روز قيامت ترازوى اعمال او را گران بار سازد ، و عمر و بن ثابت از ابو جعفر روايت كرده كه هر كه سورة القارعة تلاوت كند حقتعالى او را از فتنهء دجال نگهدار و در روز قيامت او را از قيح جهنم ايمن گرداند .
بدانكه اتصال اينسوره بما قبل اتصال نظيرست بنظير هم چنان كه آن سوره در ذكر قيامتست اينسوره نيز در احوال قيامتست كما قال :
( 1 ) -
* ( بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الْقارِعَةُ ) * آن ساعت يا حالت كوبنده ( 1 ) ( 2 ) - * ( مَا الْقارِعَةُ ) * چيست آن ساعت يا
هامش
( 1 ) القارعة مأخوذ از قرع بمعنى زدن بشدت يا درهم كوفتن چيزيست بطورى كه صدايى از آن برخيزد و هر حادثهء شديدى و بلا و داهيهء عظيمى كه بسيار ناهموار باشد قارعه ميگويند و يكى از نامهاى قيامت * ( الْقارِعَةُ ) * است و آن روز را قارعة ناميدند بدين مناسبت كه در آن روز آسمانها و زمين و خورشيد و ماه و ستارگان كوبيده ميشوند و هم حوادث و شدائد و اهوال و وحشتها و دهشتها و سختيهاى قيامت مردم را فرا گرفته و گوشها و دلهاى اينان را در هم ميكوبد و اين نوع تعبير كه * ( الْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ ) * يعنى تعبير به * ( مَا ) * استفهاميه و نيز وضع اسم ظاهر * ( مَا الْقارِعَةُ ) * بجاى ضمير دلالت مىكند بر عظمت و بزرگى حوادث و اهوال روز قيامت و آيهء * ( وَما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ ) * ميفهماند كه عقل و فهم احدى حتى حكماء و عرفاء بزرگ نتواند بحقايق شدائد و اهوال قيامت دانا و آشنا گردد چه رسد بتفاصيل و جزئيات و كيفيات آنها و آنچه راجع باوضاع روز قيامت اكنون براى ما معلومست حقايقيست كه حقتعالى در كتب آسمانى و يا بوسيلهء انبياء و اوصياء طاهرين و كسانى كه مظاهر علم پروردگارند براى ما مبين فرموده است چنانچه در آيهء بعد از اين آيه دو حادثهء هول انگيز را ذكر فرموده است كه : * ( يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ) * .