در وقت ظهور ميدان و مثيرات شوق به آن و واسطات در جمعى از جموع عليين بسبب آن و بر هر تقدير جواب قسم اينست كه :
( 6 ) - * ( إِنَّ الإِنْسانَ ) * بدرستى كه آدمى يعنى ابن ابى منافق كه با جمع خود كه ارجوفها در ميان مردم ميافكند ، يا مراد مطلق كفار است * ( لِرَبِّه ) * مر پروردگار خود را * ( لَكَنُودٌ ) * ناسپاس است و جاحد نعمت و اين مشتق است از كند النعمة كنودا و از اين مأخوذ است تسميه كنده زيرا كه او از پدر خود ناسپاسى كرد و مفارقت نمود ، و از كلبى مرويست كه كنود بلسان كنده و حضرت موت بمعنى عاصى است و بلسان بنى مالك بخيل و بلسان مضر و ربيعه و قضاعه كفور و حسن بصرى گفته كه كنود آنست كه مصايب بشمارد و نعمت فراموش كند كقول الشاعر :
يا أيها الظَّالم في فعله
و الظلم مردود على من ظلم
إلى متى أنت و حتّى متى
تشكو المصيبات و تنسى النّعم
ابو امامه از حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم روايت كرده كه آن حضرت فرمود
أ تدرون من الكنود
ميدانيد كه كنود كيست گفتند ( اللَّه و رسوله أعلم ) فرمود
الكنود هو الذى يأكل وحده و يمنع رفده و يضرب عبده
كنود آن است كه تنها خورد و عطا ندهد و بنده را بزند ، ذو النون فرموده كه كنود بمعنى هلوع است و هلوع مفسر شد به اينكه اندك را كفران كند و بسيار را شكر نگويد ، و بعضى گفتهاند كه كنود آن كسى است كه سر وى بر بالين نعمت باشد و دل وى در ميدان غفلت و فضيل ابن عياض گفته كه كنود آن كسى است كه بيك مصيبت همهء نعمتها را فراموش كند ، و نزد ابو عبيده كنود بمعنى قليل الخير است ، و گويند آيه در شأن أبو حاجب است ، ابو الليث آورده كه سه نفر از عرب در يك عصر يگانه بودهاند هر يك در صفتى اشعث در طمع و ابو حاجب در بخل و حاتم در سخاء حق سبحانه قسم ياد مىكند كه ابو حاجب بخيل است و اندك خير ( 7 ) - * ( وَإِنَّه ) * و بدرستى كه او * ( عَلى ذلِكَ ) * بر بخل و كفران خود * ( لَشَهِيدٌ ) * هر آينه گواه است جهت ظهور اثر آن بر او يا در آخرت بر نفس خود گواهى دهد يا آنكه خداى بر بخل و ناسپاسى او گواهست و بنا بر اين معنى آيه در معرض وعيدست .
( 8 ) - * ( وَإِنَّه ) * و بدرستى كه انسان * ( لِحُبِّ الْخَيْرِ ) * به جهت دوست داشتن مال و ثقل انفاق او بر او * ( لَشَدِيدٌ ) * هر آينه سخت است يعنى ممسك است و بخل وى در آن بنهايت رسيده و بواسطه آن منع حقوق اللَّه مىكند و عرب بخيل را شديد و متشدد و فاحش ميگويند يقال فلان شديد و متشدد و فاحش و قال طرفه :