تو * ( أَوْحى لَها ) * وحى كند مر او را يعنى امر كند از روى خفا و دستورى دهد او را كه خبر ده از عملهاى مردمان كه بر تو واقع شده و ميتواند بود كه معنى اين باشد كه تحدث بتحديث ان ربك اوحى لها اخبارها يعنى تحديث او اين باشد كه خداى وحى كرده خبرها را به من پس خبر دهم شما را به آنچه از شما صادر شده و محتمل است كه * ( بِأَنَّ رَبَّكَ ) * بدل اخبار باشد كانه قيل يومئذ تحدث باخبارها بان ربك اوحى لها چه تحديث به ( باء ) نيز مستعمل است فيقال حدثته كذا و حدثته بكذا و لام بمعنى الى است يعنى وحى مىكند بسوى او و يا آنكه بر اصل خود باشد چه آن متضمن تشفى است از عصات و مراد باخبار احداث امريست در زمين كه دال بر اخبار باشد يا آنكه مراد انطاق حقيقى باشد چنان كه گذشت ، و واحدى باسناد خود مرفوع بربيعه حرشى روايت كرده كه
قال رسول اللَّه صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم حافظوا على الوضوء و خير اعمالكم الصلاة و تحفظوا من الارض فانها امكم و ليس فيها احد يعمل خيرا او شرا الا و هى مخبر به
يعنى پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود كه بر وضو باشيد و بهترين عمل خود را كه نماز است محافظت كنيد و خود را نگهداريد از زمين كه آن مأواى شما است و هيچكس در او عمل خير و شر نكند الا كه او خبر دهنده باشد به آن در روز قيامت .
( 6 ) - * ( يَوْمَئِذٍ ) * در آن روز * ( يَصْدُرُ النَّاسُ ) * بازگردند مردمان از مخارج خود كه قبور است بموقف حساب * ( أَشْتاتاً ) * پراكندگان و مختلف الاحوال يعنى گروه گروه جمعى نورانى و ايمن و طايفه اى ظلمانى و خائف روى به حساب گاه آرند يا از حساب باز گردند بعد از عرض پراكندگان بعضى بدست راست متوجه بهشت شوند و جماعتى بدست چپ بجانب دوزخ شتابند كقوله يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ و قوله يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ * ( لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ ) * تا نموده شوند جزاهاى كردارهاى خود را برؤيت قلب يعنى معرفت بأعمال خود پيدا كنند يا ببينند به چشم سر جزاى كردارهاى خود ( 1 ) را يا صحايف اعمال خود را بخوانند و آنچه كرده باشند از صغيره و كبيره به نظر ايشان در آيد كما فصله بقوله :
( 7 ) - * ( فَمَنْ يَعْمَلْ ) * پس هر كه عمل كند * ( مِثْقالَ ذَرَّةٍ ) * هم سنگ مورچه خرد يا
هامش
( 1 ) مراد از رؤيت در اينجا رؤيت قلبى ( دريافت و مطلع شدن ) نيست زيرا كه در آيه بعد بيك مفعول متعدى گرديده بلكه مراد ديدن با حاسه ظاهر است و بنا بر اين بعقيدهء آنان كه قائل بتجسم اعمالند مفاد آيه واضح است و بعقيدهء غير آنان ناچار بايد گفت مراد ديدن جزاء اعمالست .