آن كسى است كه خلق از او حاصل شد و غير از او هيچ خالقى نيست و يا مراد خلق كل شيء است تا متناول هر مخلوقى باشد زيرا كه خلق مطلقست پس بعضى از مخلوقات اولى از بعضى ديگر نباشند بتقدير ، قوله * ( خَلَقَ الإِنْسانَ ) * تخصيص انسانست بذكر از ميان آنچه * ( خَلَقَ ) * متناولست زيرا كه تنزيل قرآن بسوى او است و او اشرف آن چيزيست كه بر روى زمين است ، و ميتواند بود كه ( الذى خلق الانسان ) از قبيل الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الإِنْسانَ باشد چنان كه در سورة الرحمن مقرر شد فحينئذ الَّذِي مبهم است و بعد از آن مفسر شده بقوله * ( خَلَقَ الإِنْسانَ ) * به جهت تفخيم خلق انسان و دلالت بر عجيب فطرت آن و چون انسان در معنى جمعست كقوله إِنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ از اين جهت * ( عَلَقٍ ) * كه صيغهء جمعست بر علقه ايثار فرمود كه مفرد است و ببايد دانست كه افتتاح قرآن ببيان خلق به جهت آنست كه اول واجبات معرفة اللَّه است و خلق دالست بر وجود خالق و فرط قدرت و كمال حكمت او ، و قوله :
( 3 ) - اقْرَأْ تكرير است براى مبالغه يا اول امر است بقرائت براى نفس خود و ثانى براى تبليغ يا در نماز ، و ميشايد كه چون جبرئيل او را گفته باشد كه اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ آن حضرت در جواب گفته باشد كه
ما انا بقارئ
باز جبرئيل او را گفته باشد كه * ( اقْرَأْ ) * چنان چه گذشت * ( وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ ) * و پروردگار تو بزرگتر است از همهء بزرگان و كرم او بيشتر از همهء كريمان چه او منعم مالا يحصى است ببندگان بدون عوض و حاكمست بىتخوف و معاجله بعقوبت نميكند با وجود كفر بندگان و جحود ايشان مر نعم او را و ركوب ايشان بر نواهى و ترك بندگان او امر او را و قبول توبهء ايشان مىكند و از معاصى و خطيئات ايشان در ميگذرد بعد از اقتراف بعظايم و كباير آن ، پس كرم او را غايتى نيست پس از روى حقيقت كريم اوست نه غير او ، و ديگر آنكه هر نعمتى كه هست از جانب اوست يا از وجه اختراع يا از حيثيت تسبيب و تسهيل طرق به آن پس حقيقت تكرم مخصوص به او باشد ، و نزد بعضى معنى آنست كه پروردگار تو آن كسى است كه بر عمل تو ثواب ميدهد و تقويت و اعانت تو مىكند بر حفظ قرآن به آنچه مقتضى كرم بيغايت اوست .
( 4 ) - * ( الَّذِي ) * آن خدايى كه * ( عَلَّمَ ) * بياموزانيد نوشتن را * ( بِالْقَلَمِ ) * بقلم تا علم را بقلم قيد كنند و غايبان را بنامه آگاهى دهند در تبيان آورده كه مراد آدمست كه حق سبحانه و تعالى علم
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 296
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٩٦