دلالت است بر آن كه عطا لا محاله كاين و ثابتست اما به جهت حكمت و مصلحت متاخر واقع خواهد شد ، از ابن عباس روايت است كه حضرت رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود كه از پروردگار خود پرسيدم و دوست داشتم كه آن را نپرسيد مىگفتم سليمان پيغمبر را ملك عظيم دادى و فلان و فلان را اين و آن عطا فرمودى حق سبحانه تعديد نعم و ايادى خود نموده بر من كه اى محمد :
( 6 ) - * ( أَ لَمْ يَجِدْكَ ) * آيا نيافت پروردگار تو ترا * ( يَتِيماً ) * كودكى بىپدر ، يجد از وجود مشتق است بمعنى علم و همزه از براى تقرير يعنى عالم بود به يتيمى تو از پدر * ( فَآوى ) * پس جاى داد ترا در كف كفايت جد و عم تو ، و آن چنان بود كه حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم هنوز شش ماهه بود در شكم مادر كه پدر او عبد اللَّه رحلت نمود ، و بروايت ديگر بعد از ولادت به زمان اندك پدر او فوت شد و چون دو ساله گشت ما در او نيز متوفى گشت عبد المطلب بشرف حضانت او مشرف گشت و بعد از هشت سالگى او عبد المطلب نيز رحلت يافت و حضانت او منتقل بابو طالب شد كه برادر عبد اللَّه بود از جانب مادر و هر يك از عبد المطلب و ابو طالب بر او چون پدر مشفق بودند و او را باحسن وجه تربيت ميداد تا آنكه بسن بلوغ رسيد ، و از امام جعفر صادق عليه السّلام پرسيدند كه چرا پيغمبر را يتيم گردانيدند از پدر و مادر فرمود
لئلا يكون لمخلوق عليه حق
تا هيچ آفريده اى را بر او حقى نبود و توليت كار او خدا كند ، و مجاهد گفته كه عرب درى كه نفيس تر و قيمتى تر است يتيم خوانند پس معنى آنست كه خداى تعالى تو را در ميان كاينات بىنظير و يگانه يافت بشرف فضل و كمال قابليت و متفرد بقطع علاقه نسبت از ما سوى و به جهت آن ترا به خود مختص نمود و در صدف نبوت جاى داد ، و بعضى گفتهاند كه معنى آنست كه ترا مأواى ايتام و كفيل انام گردانيد بعد از آنكه يتيم و مكفول بودى .
( 7 ) - * ( وَوَجَدَكَ ضَالًّا ) * و يافت تو را راه گم كرده ( 1 ) بر در دروازه مكه وقتى كه حليمه
هامش
( 1 ) لفظ ضال و ضاله بمعنى انسان يا حيوان گم شونده يا چيز گم شده بمعنى گم كننده راه و بعبارة اخرى گم شونده از راه آمده است و چون غالبا لفظ ضال اطلاق مىشود بر آن كس كه راه حق را گم كرده ( كه به فارسى او را گمراه ميگويند ) و إطلاق ضال بدين معنى بر رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله روا نيست از اينرو مفسرين آيهء شريفه را بوجوه عديده توجيه نمودهاند در مجمع البيان هفت وجه نقل فرموده و مرحوم مؤلف همان وجوه هفتگانه را باضافهء وجه ديگرى ذكر كرده است و پوشيده نماند كه نيكوترين وجوه هشتگانه آن وجهيست كه در مجمع در شمارهء هفتم و در اينجا در شمارهء پنجم واقع شده چه اين وجه نزديكست به آنچه محمد بن مسعود عياشى از حضرت رضا عليه السلام روايت كرده كه قال عليه السلام فى قوله تعالى * ( أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى ) * أى أ لم يجدك فردا لا مثل لك فى المخلوقين فآوى الناس إليك * ( وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى ) * أى ضالا فى قوم لا يعرفون فضلك فهداهم إليك .