و متجلى مىبود به سكون و راحت منتفع نميشدند و نيز ضبط حساب كه از امور مهمه است در معاملات كه منشأ ارزاقست و غير آن از منافع كثيره و مصالح عظيمه منوط بوجود هر دو است پس از اين جهت حق سبحانه مكرر به آنها قسم ياد فرمود و افتتاح هر دو سوره به آنها كرد و بعد از آن فرمود كه :
( 3 ) - * ( وَما خَلَقَ الذَّكَرَ وَالأُنْثى ) * و سوگند بقادر عظيم القدره كه بيافريد نر و ماده را يعنى آدم و حواء را كه منشأ وجود آدمياناند از ذكور و اناث يا جميع مذكر و مؤنث را از انواع حيوانات و در روايت آمده كه حق سبحانه هيچ ذى روحى نيافريد مگر آنكه مذكر است يا مؤنث و خنثى مشكل اگر چه امر او بر ما مشكل است اما نزد او سبحانه غير مشكل است چه او عالمست بذكورت و يا انوثت او و نزد بعضي * ( ما ) * مصدريه است يعنى سوگند بآفريدن مذكر و مؤنث و به جهت معلوميت خالق آن جايز است اضمار اسم اللَّه در آن زيرا كه بديهه عقل حاكمست بر آن كه هيچ خالقي غير از او نيست و بر هر تقدير جواب قسم اينست .
( 4 ) - * ( إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى ) * بدرستى كه سعيهاى شما در اعمال و اقوال هر آينه پراكنده است و مختلف در انجاء و اهلاك * ( لَشَتَّى ) * جمع شتيت است بمعنى امور مختلفه و ملخص معنى آنست كه بعضى از سعى شما موجب نجات است و رستگارى و بعضى ديگر سبب هلاكت و گرفتارى ، از رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم روايت است كه
الناس رجلان مبتاع نفسه فمعتقها و بايع نفسه فموبقها
يعنى مردم دو نوعند يكى آنكه خود را بخرد و آزاد كند و ديگرى آنكه خود را بفروشد و هلاك كند پس بيان اعمال مختلفه و پاداش آن مىكند و ميفرمايد :
( 5 ) - * ( فَأَمَّا مَنْ أَعْطى ) * پس اما هر كه بداد حقوق مال خود را در راه خداى * ( وَاتَّقى ) * و پرهيز كرد از معاصى .
( 6 ) - * ( وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى ) * و تصديق كرد به كلمه نيكوتر كه آن لا إله الا اللَّه محمّد رسول اللَّه است يا وعده عوض را كه اينست كه وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُه و مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَه عَشْرُ أَمْثالِها و مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّه - الاية يا غير آن از هر كلمه كه دلالت بر حق كند ، يا باور داشت خصلت حسنى را كه ايمانست يا ملت حسنى را كه ملت اسلام است يا مثوبت حسنى را كه جنت است .
( 7 ) - * ( فَسَنُيَسِّرُه ) * پس زود باشد كه آسانى دهيم وى را يعني توفيق دهيم و اسباب لطف به او كرامت فرمائيم تا آماده شود * ( لِلْيُسْرى ) * براى اطاعتى كه ايسر و اهون امور باشد بر او و بطيب نفس به آن اقدام نمايد و نظير اينست قوله فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 264
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٦٤