من پس گوارنده و خوشگوار باد آن بهشت از براى بندهء من .
و بدانكه چون حق سبحانه و تعالى اختتام سورة البلد نمود بذكر نار موصدة در اين سوره بيان مىكند كه نجات و فوز از آن مر كسى را است كه تزكيه نفس خود كند ، و به جهت تأكيد اين قسم ياد كرد در مفتتح اينسوره و فرمود كه :
( 1 ) -
* ( بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَالشَّمْسِ ) * ( 1 ) در ما تقدم سمت ذكر يافت كه حق سبحانه را جايز است كه قسم خورد بمخلوقات خود تا تنبيه باشد بر عظم قدر آن و كثرت انتفاع به آن و چون قوام عالم از حيوانات و نباتات بطلوع شمس و غروب آنست آن را مقسم به خود گردانيده ميفرمايد كه سوگند بآفتاب عالمتاب * ( وَضُحاها ) * و بروشنى و درخشندگى او در آن وقت كه بلند شود و عالم را نورانى گرداند وضوء او ممتد و منبسط گردد بر زمين و آن محل چاشت است ، و گويند ضحوه ارتفاع نهار است و ضحى فوق آن و ضحاء بفتح و مد امتداد نهار است تا قريب به نصف النهار ، و از قتاده مروى است كه مراد همهء روز است ، و مقاتل گفته كه ضحى حرارت آفتابست كقوله فى طه وَلا تَضْحى اى و لا يؤذيك الحر :
( 2 ) - * ( وَالْقَمَرِ ) * و به ماه جهان پيما * ( إِذا تَلاها ) * چون پيروى كند آفتاب را يعنى در عقب آفتاب طلوع كند در اول ماه يا طالع شود بعد از غروب آفتاب و فرا گيرد نور خود را از او و اين در نصف اول ماه است كه قرب او بيشتر است بآفتاب از نصف آخر آن و چون در شب بدر مقابل حقيقى او واقع مىشود مستدير ميگردد و بدر مىشود و بعد از آن به جهت بعد او از آفتاب نور او كم ميگردد و يا آنكه تلو آفتاب باشد در استداره و كمال نور ، و گويند مراد شب پانزده است كه طلوع آن با غروب شمس است و نزد بعضى مراد تمام ماه است كه در نصف اول تابع طلوع آفتاب است و آفتاب قدوهء اوست و در نصف اخير وراء آفتابست و تابع غروب اوست ، و در تفسير
هامش
( 1 ) حقتعالى در اين سوره مباركه بيك سلسله از مخلوقات خود كه آيات قدرت و حكمت و آثار صنع پروردگار در آنها بسيار است و در وجود هر يك نشانه هاى ربوبيت نمودار است سوگند ياد كرده نخست فرموده * ( وَالشَّمْسِ وَضُحاها ) * در اين آيه دو چيز مورد قسم واقع شده يكى آفتاب و ديگر روشنى آن در وقتى كه منبسط گرديده همه جا را فرا گيرد ( يعنى چاشتگاه ) اما خورشيد كه خود از بزرگترين مخلوقات الهيست و بد اين صنع و عجائب حكمت پروردگار در آن بسيار و نور و روشنى آن موجب نظام اين عالم و نفع آن بمعادن و جمادات و نباتات و انسان و حيوان ميرسد ولى حقتعالى نور چاشت گاه آن را اختصاص بذكر داده و بدان سوگند ياد كرده از جهت اهميت و خصوصيت تأثير نور در كائنات طبيعى كما بين فى محله .