محشر را * ( وَالْمَلَكُ ) * و بيايند فرشتگان بعرصه محشر * ( صَفًّا صَفًّا ) * صفى از پس صفى بحسب منازل و مراتب ، و در بعضى تفاسير آوردهاند كه اهل هر آسمانى صفي عليحده باشد ، و از ضحاك منقولست كه چون روز قيامت آسمان متزلزل شود فرشتگان از اماكن خود به زمين نازل شوند و هفت صفت شده احاطه به جميع جنيان و آدميان نموده چشم بر ايشان گمارند تا چه حادثه رخ نمايد .
( 23 ) - * ( وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ ) * و آورده شود در آن روز جهنم يعنى ظاهر كرده شود از پس پرده حجاب و اهاويل آن باهل محشر نموده شود كقوله تعالى وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ * ( يَوْمَئِذٍ ) * اين بدلست از إِذا دُكَّتِ و عامل هر دو قوله * ( يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ ) * يعنى در آن روز ياد كند آدمى گناهان خود را يا پند گيرد زيرا كه عالم شود بقبح عمل خود و بدان ندامت خورد * ( وَأَنَّى ) * و از كجا باشد * ( لَه الذِّكْرى ) * او را ياد كردن و يا پند گرفتن ، و در كلام مضافى محذوفست و تقدير اينكه من أين له منفعة الذكرى تا منافى و مناقض ما قبل نباشد ، يعنى او را از كجا باشد فايدهء ياد كردن يا منفعت پند گرفتن چه ترتب نفع بر تذكر است كه در دنيا باشد نه آنجا ، در كشاف و طبرسى و غيرهما مذكور است كه از ابو سعيد خدرى روايت است كه چون اين آيه نازل شد رنگ روى مبارك آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله بغايت متغير شد و اصحاب چون آن حال را مشاهده كردند بسيار پريشان و مضطرب گشتند و جرأت آن نداشتند كه منشأ آن را از حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم سؤال كنند نزد امير المؤمنين عليه السّلام آمدند و گفتند يا ابا الحسن رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم را حادثه عظيم روى نموده و به جهت اين بسيار متغير اللون گشته و مشوش الحال شده ما را حد آن نيست كه سبب را از آن حضرت استفسار كنيم امير المؤمنين عليه السّلام بيامد و در پس پشت آن حضرت بنشست و او را در بر گرفت و بر كتفين وى بوسه داده گفت
يا رسول اللَّه بأبى أنت وامى ما الذى حدث اليوم و ما الذى غيرك
چه حادثه امروز واقع گشته و چه چيز رنگ و روى ترا متغير ساخته حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود كه جبرئيل نزد من آمده اين آيات را بر من خواند كه * ( كَلَّا إِذا دُكَّتِ الأَرْضُ دَكًّا دَكًّا وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ وَأَنَّى لَه الذِّكْرى ) * فرمود كه
يا رسول اللَّه كيف يجاء بها
دوزخ را چگونه بيارند فرمود
يجيء بها سبعون ألف ملك يقودونها بسبعين الف زمام فتشرد شردة لو تركت لا حرقت أهل الجمع ثم أتعرض لجهنم
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 244
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٤٤