( 1 ) -
* ( بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هَلْ أَتاكَ ) * استفهام براى تقرير است يعنى البته آمد به تو براى تذكير و تفخيم و عرب را عادت آن است كه چون خواهند تفخيم چيزى كنند مخاطب را گويند هل تعرف كذا پس حق سبحانه به جهت تفخيم مىگويد كه آيا به تو اى محمد * ( حَدِيثُ الْغاشِيَةِ ) * خبر داهيه و بليه كه پوشيده است مراد قيامتست كه اهاويل و شدايد او احاطهء خلايق نمايد و هيبت او به همه كس فرا رسد يا آتش دوزخ كه بر همهء دوزخيان فرود آيد كقوله وَتَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ .
( 2 ) - * ( وُجُوه يَوْمَئِذٍ ) * رويهاى كفار در آن روز * ( خاشِعَةٌ ) * ترسناك بود و خوار و ذليل مراد اصحاب وجوهاند و ذكر وجوه به جهت آنست كه اثر مذلت در او پيدا مىشود ، و گويند مراد به وجوه كبراء و رؤساى مشركانند كقولهم جاءنى وجوه بنى تميم اى سادتهم ، و اولى آنست كه مراد جميع كفار باشند زيرا كه همه آنها متكبر انداز سجود و عبادت حضرت معبود پس مستوجب مذلت باشند يعنى اهل كفر در آن روز ذليل و بيمقدار باشند .
( 3 ) - * ( عامِلَةٌ ) * عمل كننده * ( ناصِبَةٌ ) * رنج كشنده در آن عمل يعنى دوزخيان بعملي مشغول باشند كه رنج و تعب بسيار بديشان رسد مثل كشيدن سلسلهاى آتشين كه بر دستها و گردنهاى ايشان نهند و خوض نمودن در آتش و صعود و هبوط بر عقاب دوزخ و غير آن از انواع عذاب يا در دنيا رنج كشيدهاند در عملى كه نفع ندهد ايشان را در عقبى بلكه آنها را در مهالك و متاعب اندازد ، و صاحب طبرسى آورده در * ( عامِلَةٌ ناصِبَةٌ ) * مفسران را چند وجه است يكى آنكه عامل و ناصب باشند در دوزخ يعنى ايشان را تكليف كنند به سلاسل و اغلال و ارتقاء بر جبل حديد به جهت آنكه در دنيا چيزى عمل نكرده باشند كه موجب رضاى حق تعالى بوده باشد ، دوم آنكه عامل بوده باشند در دنيا بمعاصى و ناصب باشند در عقبى بانواع عذاب ، سيم عامل و ناصب باشند در دنيا در چيزى كه خلاف امر الهى باشد و آنها رهبانانند و اصحاب صوامع و اهل بدع و آراى باطله ، اول قول حسن است و قتاده ، ثانى قول عكرمه و سدى ، ثالث قول سعيد بن جبير و زيد بن اسلم و ابو ضحى از ابن عباس ، و ابو عبد اللَّه عليه السّلام فرموده كه
كل ناصب لنا و ان تعبد و اجتهد يصير الى هذه الاية
هر كه نصب عداوت ما كرده و ناصبيت را شعار خود ساخته اگر چه در عبادت جد و جهد تمام كند و مرتكب جميع اقسام طاعات شود از اهل اين آيه است ، و در تفسير
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٢٣