ادوات خود ، يا هدايت كرد آدمى را در دين بالطاف و توفيق و اقدار و تمكين و ازاحه علت و نصب ادله و كشف آيات بينات ، و اصح آنست كه آيه على عمومها باشد ، يعنى از براى هر حيوانى آنچه صلاح ايشان در آن است تقدير فرمود و آنها را به آن معرفت نمود و طريق انتفاع ايشان را به آن الهام فرمود و در اخبار آمده كه افعى چون بهزار سال رسد كور مىشود و حق سبحانه او را الهام ميفرمايد كه چشم خود را برازيانه تازه ميمالد نور باصرهء او عود مىكند و اگر در بيابان خشك باشد كه ميان او و سبزه چند روزه راه باشد با وجود طول مسافت و عمى طى آن مسافت مىكند تا آنكه خود را ببعضى بساتين و سبزه زار مىرساند و در ميان اشجار و نباتات كثيره بشجر رازيانه پى ميبرد و چشم خود را به آن ميمالد روشن مىشود بفرمان خداى تعالى ، و هدايت او سبحانه نسبت به انسان از مصالح دنيويه و دينيه و الهامات بهائم و طيور و هوامّ ارضيه بر وجهى است كه از حد احصاء متجاوز است و از دايرهء حصر و عدّ بيرون كه به وصف هيچ واصفى احاطه آن نتوان نمود و بكنه آن نتوان رسيد فسبحان ربى الاعلى و بحمده .
( 4 ) - * ( وَالَّذِي ) * و آن خدايى كه * ( أَخْرَجَ الْمَرْعى ) * بيرون آورد از زمين چراگاه را يعنى برويانيد چيزى را كه چهار پايان بخورند آن را .
( 5 ) - * ( فَجَعَلَه ) * پس گردانيد آن گياه را بعد از سبزى آن * ( غُثاءً ) * گياه خشك خرد و مر دوريزيده * ( أَحْوى ) * سياه و تيره و در هر دو حال قوت بهائمست ، و گويند * ( أَحْوى ) * حالست از الْمَرْعى يعنى بيرون آورد مرعى را در حالتى كه به جهت شدت خضرت و سبزى مايل بسياهى باشد پس آن را خشك گردانيده و ريزه ريزه ساخت ، محققان از مضمون اين آيه فهم كردهاند كه چراگاه مستمتعات دنيا است اگر چه اول تازه و سيراب و سبز و خرم نمايد اما در اندك وقتى بسبب هبوب رياح خزان حوادث تيره و بيطراوت خواهد شد ، از ابن عباس مرويست كه چون جبرئيل عليه السّلام بآيتى يا بسورتى از قرآن نازل شدى و بر پيغمبر خواندى آن حضرت پيش از آنكه جبرئيل آن را تمام خواندى شروع در قرائت آن فرمودى بسبب آنكه مبادا فراموش كند حق سبحانه اين آيه فرستاد كه :
( 6 ) - * ( سَنُقْرِئُكَ ) * زود باشد كه بر تو خوانيم قرآن را يعنى جبرئيل بامر ما بر تو خواند ، يا ترا قارى گردانيم بالهام قرائت * ( فَلا تَنْسى ) * پس تو فراش نكنى آن را به جهت قوت حفظى كه به تو ارزانى داشتيم با آنكه تو امينى تا حافظ اينهمه سور و آيات شوى ، و اين علامتى ديگر باشد بر رسالت تو يا آنكه اخبار از مستقبل و وقوع آن در آينده نيز از آيات باهره و معجزات ظاهره است بر نبوت تو ، و بعضى گفتهاند كه * ( فَلا تَنْسى ) * نهى است و الف از براى فاصله كقوله تعالى السَّبِيلَا
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 217
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢١٧