ايشان اهل ايمان را . و گويند كه مراد به عذاب جهنم غير احراق است از انواع ديگر كه آن زقوم است و غسلين و مقامع يعنى در آخرت انواع عذاب و عقاب از براى ايشان معد و مهيا است حذيفه گفت كه رسول صلَّى اللَّه عليه و آله مرا فرمود اى حذيفه در دوزخ شيرانند و سگان و ساير سباع و شمشيرها و كلوبها از آتش خداى تعالى فرشتگان را امر فرمايد تا به آن انبرها شكنجه كفار كنند و به آن شمشيرها پاره پاره كنند و بخورد سباع دهند و هر عضوى را كه بخورند عضوى ديگر آفريده شود ، و بعضى گفتهاند كه مراد به عذاب حريق دنيوى ايشان بود چنانچه در روايت ثابت شده كه در وقتى كه مؤمنان را در اخدود انداختند آتش از آن ارتفاع يافت مقدار چهل گز و بديشان احاطه كرد و همه را بسوخت و گويند كه مراد بفاتنان كافرانند كه هميشه ايذاء و آزار بمؤمنان روزگار خود رسانيدند و ميرسانند و نزد جمعى مراد كفار مكهاند كه پيوسته نسبت به پيغمبر و اصحاب در صدد ايذاء بودند .
( 11 ) - * ( إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ) * بدرستى آنان كه ايمان آوردند * ( وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * و كردند كارهاى شايسته مراد مؤمنانىاند كه ايشان را در آتش اخدود انداختند * ( لَهُمْ ) * مر ايشان را است * ( جَنَّاتٌ تَجْرِي ) * بوستانها كه ميرود * ( مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ ) * از زير اشجار يا مساكن ايشان جويها * ( ذلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ ) * آنست رستگارى بزرگ چه آن متضمن اجلال و اكرام است و تبجيل و انواع افضال و انعام كه در دنيا و ما فيها كه در جنب آن در نهايت صغر و پستى است . و ميتواند بود كه مراد به اينها مؤمنان اهل مكه باشند يا جميع اهل ايمان بر طبق آيه سابقه .
( 12 ) - * ( إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ ) * بدرستى كه گرفتن پروردگار تو اى محمّد * ( لَشَدِيدٌ ) * هر آينه سخت است يعنى مضاعف در عنف چه بطش بمعنى اخذ است بعنف و اين تضاعف عنف نسبت بجبابره و ظلمه كفار است و شبهه اى نيست در آنكه هر كرا بسبب كفر و عناد در سلسلهء عذاب و عقبه عقاب كشند هرگز اميد نجات از او نخواهد بود .
( 13 ) - * ( إِنَّه ) * بدرستى كه خداى تعالى * ( هُوَ يُبْدِئُ ) * او آشكار مىكند بطش خود را بر كافران در دنيا * ( وَيُعِيدُ ) * و اعاده مىكند آن را در آخرت ، و از ابن عباس مرويست كه معنى آيه آنست كه او ميافريند خلقان را اول بار و اعاده مىكند ايشان را در عقبى براى جزاء حساب و بنا بر اين ايراد اين دو صفت بعد از بطش قادر خواهد بود .
( 14 ) - * ( وَهُوَ الْغَفُورُ ) * و اوست كثير الغفران مر آن را كه از كفر توبه كند يا بسيار آمرزندهء
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 206
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٠٦