گردانيده است زمين را كه ابدان پيغمبران را فانى سازد پس پيغمبر خداى زنده ايست كه روزى داده مىشود هم چنان كه در دنيا ، و يا شاهد فرشته ايست كه در دنيا بر بنى آدم موكل است و مشهود در روز قيامت كقوله تعالى وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ و اينقول عكرمه است ، و جبائى گفته كه شاهد آن كسانند كه بر مردمان گواهى ميدهند و مشهود آنان كه بر ايشان گواهى داده مىشود . و از حسن بن فضل منقولست كه شاهد اين امت مرحومهاند و مشهود امم سابقه كقوله تعالى لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ و يا شاهد اعضاى بنى آدماند و مشهود نفسهاى ايشان كقوله تعالى يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ - الايه و يا شاهد حجر الاسود و مشهود حاجيان چنان كه در خبر است كه روز قيامت حجر الاسود به زبان فصيح گواهى دهد براى كسى كه بوي رسيده باشد ، و يا شاهد ايام و ليالىاند و مشهود بنى آدم ، قال الشاعر :
( مضى امسك الماضى شهيدا معدلا ) و از حسن مأثور است كه ( ما من يوم الا و ينادى انى يوم جديد و انى على ما يفعل فى شهيد فاغتنمنى فلو غابت شمسى لم تدركني الى يوم القيامة ) ، هيچ روزى نباشد الا كه ندا مىكند كه من روزى تازهام و من بر آنچه كرده مىشود در من گواهم ، پس غنيمت شمار مرا كه اگر آفتاب من غايب شود مرا در نيابى تا بروز قيامت . و يا شاهد انبيااند عليهم السّلام و مشهود پيغمبر ما صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم كقوله تعالى وَإِذْ أَخَذَ اللَّه مِيثاقَ النَّبِيِّينَ - الى قوله - فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ و يا شاهد آدم است و مشهود ذريه او ، و يا شاهد عيسى است و مشهود امت او كقوله وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ و بر هر تقدير جواب قسم اين است كه :
( 4 ) - * ( قُتِلَ أَصْحابُ الأُخْدُودِ ) * هر آينه هلاك شدند و ملعون گشتند خداوندان شكافها در زمين يعنى جماعتى كه حفرها در زمين كندند ، و اين بر تقدير لقد قتل است ، و أظهر آنست كه اين دليل جواب محذوف است كانه قيل : انهم لملعونون كما لعن أصحاب الاخدود : يعنى كفار مكه هلاك شدگانند هم چنان كه اصحاب اخدود هلاك شدند ، چه اينسوره از براى تنبيه مؤمنان است و تصبير ايشان بر ايذاء يافتن از كفار مكه و تذكير ايشان به آنچه جارى شد بر مؤمنان كه پيش از ايشان بودند از تعذيب كفار ايشان را بر ايمان و رسيدن انواع اذيت بايشان و صبر و ثبات ايشان بر آن تا اقتداء بايشان كرده صبر كنند از آنچه از مشركان بايشان رسيد ، و بدانند كه كفار تا زمان ايشان نزد حق سبحانه بمنزلهء آن گروهند كه حفرها كندند و پر آتش ساختند براى احراق اهل ايمان و سزاوار اينكه در حق ايشان گفته شود كه قتلت قريش هم چنان كه گفته مىشود
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 199
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٩٩