( 4 ) - * ( وَإِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ ) * و آن گاه كه ناقه هايى كه ده ماه از حمل ايشان گذشته باشد و بزادن نزديك گشته فرو گذاشته شوند ، يعنى به جهت فرط مشغولى و گرفتارى هيچكس پرواى رعى و مراعات آن ننمايد ، يا آنكه آن نفيسترين و عزيزترين مالها است نزد عرب و به جهت نفاست آنها را بار نميكنند و سوار نميشوند و شير نميدوشند ، و از جبائى نقلست كه مراد بعشار سحابند كه حوامل امطارند يعنى ابرها از باريدن معطل شوند و اين جمع عشراء است چون نفاس كه جمع نفساء است .
( 5 ) - * ( وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ ) * و آن گاه كه همه جانوران وحشى جمع كرده شوند در يك جا و همه به يكديگر مختلط شده متعاديان را مجال اضرار يكديگر نماند ، از قتاده مرويست كه همهء حيوانات به جهت قصاص محشور شوند تا آن كه ذباب را نيز حشر كنند ، و مرويست كه بعد از قصاص و اعواض آنها را خاك كنند و هيچكدام باقى نمانند مگر آنچه در او سرور بنى آدم باشد و موجب تعجب ايشان از صورت ايشان چون طاوس و غير آن ، و كسانى كه ميگويند عوض دايمست قايلند به اينكه وحوش نيز هميشه خواهند بود و جماعتى كه از آنها قايل بدوام عوض نيستند ميگويند كه حق سبحانه ايشان را مؤيد سازد بفضل عميم و فانى نگرداند و اصح و اشهر عدم بقاى ايشانست ، ( 1 ) و از ابن عباس روايتست كه مراد بحشر وحوش موت ايشان است يقال : اذا اجحفت السنة بالناس و اموالهم حشرتهم السنة حشر هر چيزى موتست مگر جن و انس كه آن بعث و نشور است :
( 6 ) - * ( وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ ) * و آن هنگام كه درياها پر گردانيده شوند يعنى به يكديگر آميخته سازند تا همه درياهاى تلخ و شيرين يك دريا شود ، و يا اين ماخوذ است از سحر التنور اذا ملأه بالحطب يعنى درياها پر از آتش گردانيده شود و تفتانيده گردد براى تعذيب اهل نار .
از ابن عباس مرويست كه چون روز قيامت شود خداى تعالى آفتاب و ماه و ستارگان را درهم پيچد و در دريا افكند و بعد از آن بادى بر آن جهد و همه درياها را پر از آتش گرداند ، و در فتوحات مذكور است كه عبد اللَّه عمر هر گاه كه دريا را بديدى گفتي يا بحرمتى تعود نارا ، و از حسن مرويست كه معنى آيه آنست كه آب درياها را ببرند و آن را خشك گردانند بمرتبه اى كه يك قطره آب در آن نماند ، و از جبائى نقل كردهاند كه مراد بحار جهنم است نه دنيا زيرا كه بحور دنيا فانى خواهد گشت
هامش
( 1 ) وحوش جمع وحش و هو اسم لما لم يستأنس بالانسان من حيوان البر و واحده وحشى ( جانور دشتى بر خلاف اهلى ) و از آيهء 7 سورهء انعام * ( وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ . . . ) * الى قوله * ( ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) * مستفاد مىشود كه اين حشر مخصوص حيوانات وحشى نيست بلكهء ساير انواع حيوانات نيز فى الجمله محشور خواهند شد . و بطور اجمال حشر حيوانات قطعى و مسلم است و اما تفاصيل آن كه آيا تمام انواع و افراد حيوانات محشور ميشوند يا گروهى از آنها و آنها كه محشور شدند آيا دوباره ميميرند يا زنده ميمانند يا عدهء معدودى باقى مانده و بقيه فانى ميگردند ، پس براى ما معلوم نيست و از آيات و روايات هم بطور قطع و يقين چيزى استنباط نخواهد شد پس بايد ما در اين تفاصيل ساكت و علم به آنها را محول بخداى تعالى بدانيم . [ . . . ]