چنان كه به اين آيه مفسر شد قوله :
( 32 ) - * ( مَتاعاً لَكُمْ ) * مفعول افعال مذكوره است يعنى اين همه كرديم به جهت برخوردارى مر شما را * ( وَلأَنْعامِكُمْ ) * و به جهت چهار پايان شما ، چه اشياى مذكور بعضى طعامست و بعضى علف و بعد از ذكر نعم دال بر وجود صانع عالم و قدرت او بر جميع امور كه از جمله آن حشر و نشر است ذكر احوال قيامت مىكند و ميگويد كه :
( 33 ) - * ( فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ ) * پس چون بيايد آواز كننده با شدت و هيبت تمام يعنى صيحه اى كه اگر مردمان بشنوند كر گردند ، يقال يصخ الاذان اى يبالغ فى اسماعها حتى يكاد تصمها لشدتها ، و گويند كه صاخة مشتق است از صخ لحديثه مثل أصاخ له بمعنى استمعه اى الناس يصخون للصيحة ، يعنى صيحه اى كه مردمان بشنوند آن را ، و بنا بر اين وصف آن بصاخة از روى مجاز باشد و بر هر تقدير مراد نفخهء ثانيه است و جواب شرط محذوفست يعنى چون اين صيحه بيايد به بينيد شما اهوال و شدايد بسيار را ، و دال بر حذف جواب شرط است قوله :
( 34 ) - * ( يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ ) * روزى كه بگريزد مرد * ( مِنْ أَخِيه ) * از برادر خود با وجود مؤانست و مهربانى .
( 35 ) - * ( وَأُمِّه ) * و از مادر خود با كثرت حقوق كه مادر را بر او بوده و مرحمت و شفقت كه از او صدور يافته نسبت به او * ( وَأَبِيه ) * و از پدر خود با وجود شفقت و عطوفت كه از او ديده .
( 36 ) - * ( وَصاحِبَتِه ) * و از زن خود با آنكه مونس روزگار او بوده * ( وَبَنِيه ) * و از فرزندان خود با وجود استظهار بايشان و فرار او از اقرباء به جهت اشتغال او باشد به كار خود و اضطرار او باحوال خود و علم او بعدم صدور نفع از ايشان و تأخير الأحب فالاحب به جهت مبالغه است كانه قيل يفر من أخيه بل من أبويه بل من صاحبته و بنيه و گويند فرار او از ايشان به جهت خوف او باشد از مطالبت ايشان به تبعات چه برادر گويد كه چرا در مال خود با من مواسات نكردى و ابوان گويند كه تقصيرى كردى در نيكويى كردن بما ، و زن گويد كه طعام حرام به من اطعام كردى و رعايت حقوق واجبه نكردى و و فرزندان گويند كه تعليم و ارشاد ما نكردى ، و مىتواند بود كه مراد مرد مؤمن باشد كه از اقرباى كافر خود گريزد و به آنها ملتفت نشود ، و مؤيد اينست آنچه از حسن بصرى روايت كردهاند كه حضرت پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود كه اول كسى كه فرار نمايد از برادر خود هابيل باشد ، و از پدر و مادر خود ابراهيم عليه السّلام : و از زن خود لوط و نوح عليه السّلام ، و از پسر خود حضرت نوح عليه السّلام :
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 156
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٥٦