( 15 ) - * ( بِأَيْدِي سَفَرَةٍ ) * بدستهاى نويسندگان يعنى فرشتگان كه آن را نوشتهاند يا بدست هاى سفراء و پيغامگذاران ميان خدا و رسولان كه فرشتگانند كه انزال آن كردهاند يا مراد قرآنست كه تلاوت ميكنند و فضل بن يسار نقلكرده كه حضرت صادق صلوات اللَّه عليه فرموده كه مراد حافظان قرآنند و حاملان آن ، و نزد بعضى مراد اصحاب رسولند .
( 16 ) - * ( كِرامٍ ) * بزرگان نزد خداى يا مبرا از معاصى يا معظم بر مؤمنان به استغفار براى ايشان و استدعاى مزيت درجهء ايشان از حضرت منان * ( بَرَرَةٍ ) * نيكوكاران و متقيان ، از مقاتل مرويست كه قرآن در شب قدر از لوح محفوظ به آسمان دنيا منزل شد بدست فرشتگان كه كاتبان او بودند و بعد از آن جبرئيل آن را بر پيغمبر نازل ساخت و بعد از وصف قرآن بيان حال مكذبان آن مىكند بقوله :
( 17 ) - * ( قُتِلَ الإِنْسانُ ) * لعنت كرده باد و از رحمت دور باد آدمى يعنى كافر * ( ما أَكْفَرَه ) * چه كافر ساخت او را ؟ اين تعجب است از فرط انسان در كفران و اين با وجود اختصار دلالت مىكند بر سخط عظيم و ذم شنيع ، و گويند كه مراد به انسان امية بن خلف است و قول بعضى آنست كه مراد عتبة بن ابى لهب است كه اول يكى از ربائب حضرت رسالت پناه صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم در حباله او بود و در آخر او را مطلَّقه ساخت و گفت كفرت برب النجم إذا هوى و آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم او را نفرين كرد كه
اللهم سلط عليه كلبا من كلابك
تير دعاى آن حضرت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم بر هدف اجابت آمده در اندك زمانى شير سر او را بر كند ، و در اين باب حسان بن ثابت قصيده دارد و تفصيل اين در اوراق سابقه سمت ذكر يافت .
القصه حق سبحانه او را لعنت كرد و بطريق تعجب فرمود كه از چه كفر او اشتداد يافته و ضلالت او بنهايت رسيده كه با وجود كثرت شواهد بر توحيد نميگرود ، و گويند كه * ( ما ) * از براى استفهامست فكانه قال : ليس هاهنا شيء يوجب الكفر و يدعو إليه فما الذي دعاه اليه مع كثرة نعم اللَّه عليه ، چيزى نيست كه موجب كفر او شود پس با وجود كثرت نعم او سبحانه بر او چه چيز داعى كفر او شد و او را كافر ساخت و اصلا نظر نميكند در اينكه :
( 18 ) - * ( مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَه ) * از چه چيز آفريده است خداى او را ، بيان ما أنعم عليه است از مبدء حدوث و غير آن و استفهام براى تحقير و لهذا از آن جواب داده بقوله :
( 19 ) - * ( مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَه ) * از مقدار اندك از آب منى بيافريد او را * ( فَقَدَّرَه ) * پس آماده
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 153
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٥٣