فرموده باشد كه إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ و در خبر صحيح نيز آمده كه آن حضرت فرمود كه
بعثت لأتمم مكارم الاخلاق
و در آثار وارد شده كه حسن خلق او بمرتبه اى بود كه دست از دست غلامى كريه المنظر و كريه الرايحه نكشيدى تا آنكه غلام بارادهء خود دست از دست او كشيدى ، و شمه اى از اخلاق عظيمه و خصال حميدهء نبوى صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم در كريمهء إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ سمت تحرير يافت و كسى كه حسن خلق او به اين مرتبه باشد چگونه عقل تجويز اين كند كه مخبر عنه در اين آيه آن حضرت بوده باشد ، پس ظاهر آنست كه مراد غير آن حضرت است ، چنان كه مرويست از صادق عليه السّلام كه آيه در مردى از بنى اميه نازل شده كه نزد حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم نشسته بود و ابن مكتوم از در در آمد و چون او را بديد از او تنفر نموده دامن خود را از او دور كرد تا جامهء او به او نرسد و روى ترش كرد و از او اعراض نمود حق سبحانه اين آيه فرستاد و اخبار نمود از كراهت و اعراض او از ابن مكتوم .
( 11 ) - * ( كَلَّا ) * ردعست از معاتبهء مذكوره يا از معاوده مثل آن يعنى منزجر شو از عبوس و تولى و مجتنب و منزجر شو از تلهى و تصدى ، اين اشعار است بر آن كه جايز نيست كه مثل اين را در زمان مستقبل بفعل آرند و اما ماضى كه نهى تعلق به آن گرفته پس مستلزم معصيت نبوده باشد * ( إِنَّها ) * بدرستى كه آيات قرآنى * ( تَذْكِرَةٌ ) * پنديست مر خلقان را يعنى واجبست متعظ شدن به آن و عمل بموجب آن .
( 12 ) - * ( فَمَنْ شاءَ ) * پس هر كه خواهد * ( ذَكَرَه ) * حفظ كند آن را و فراموش نگرداند چه زمام اختيار در قبضهء اقتدار اوست تذكير ضمير به جهت آنست كه تذكره در معنى ذكر وعظ است ، و مىتواند بود كه هر دو ضمير راجع به قرآن باشد و تأنيث ضمير اول به جهت خبر آن باشد كه تذكره است ، در اين آيه دلالت است بر آن كه بنده قادر است بر فعل خود و مخير است در آن .
( 13 ) - * ( فِي صُحُفٍ ) * صفت تذكره است يا خبر ثانى است يا خبر مبتداى محذوفست ، يعنى تذكره يا قرآن مثبت است در صحيفهاى نوشته شده از لوح محفوظ يا مثبت در لوح يا در صحف انبياء كقوله تعالى إِنَّ هذا لَفِي الصُّحُفِ الأُولى * ( مُكَرَّمَةٍ ) * گرامى كرده شده نزد خداى :
( 14 ) - * ( مَرْفُوعَةٍ ) * برداشته شده در آسمان هفتم يا بلند قدر * ( مُطَهَّرَةٍ ) * پاكيزه گردانيده شده از دنايس انجاس و از آلايش شياطين چه مس آن نمىكند مگر دستهاى مطهرين كه ملائكهاند يا او شوائب شك و شبهه و تناقض .
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 152
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٥٢