شود آنچه واقع شود ، و دال بر حذف جوابست قوله :
( 35 ) - * ( يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ ) * اين بدل فاذا جاءت است يعنى پس ياد كن روزى را كه ياد آرد آدمى * ( ما سَعى ) * آنچه كرده در عمل از خير و شر يعنى همه را نوشته بدست او دهند تا بخواند و همه كس در آن روز تأسف و تحسر خورند اما ابرار به جهت آنكه چرا آن كار را بيشتر نكردند و اما فجار به جهت آنكه چرا كردند .
( 36 ) - * ( وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ ) * و ظاهر گردانيده شود دوزخ * ( لِمَنْ يَرى ) * مر كسى را كه بيند يعنى بمرتبه اى آشكارا شود كه هر كه از اهل رؤيت باشد آن را ببيند .
( 37 ) - * ( فَأَمَّا مَنْ طَغى ) * ميتواند بود كه اين جواب شرط محذوف باشد يعنى چون بيايد قيامت در روزى كه انسان متذكر شود به آنچه كرده و دوزخ را ظاهر سازند بمرتبه اى كه همه كس آن را بيند پس هر كه در گذشته باشد از حد خدا كه ايمان است يعنى بوى نگرويده باشد .
( 38 ) - * ( وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا ) * و برگزيده باشد زندگانى دنيا را ، در ملاذ آن منهمك شده و به جهت اين مستعد آخرت نشده باشد بوسيلهء عبادت و تهذيب اخلاق و كار آن نساخته :
( 39 ) - * ( فَإِنَّ الْجَحِيمَ ) * پس بدرستى كه دوزخ * ( هِيَ الْمَأْوى ) * آن جاى او است ، الف و لام ساد مسد اضافه است به جهت معلوميت اينكه صاحب آن ماوى نيست مگر طاغى و هى ضمير فصل است يا مبتدا .
( 40 ) -
* ( وَأَمَّا مَنْ خافَ ) * و اما هر كس كه ترسيده باشد * ( مَقامَ رَبِّه ) * از ايستادن نزد پروردگار خود يعنى در موقف عتاب رب الارباب خود * ( وَنَهَى النَّفْسَ ) * و نهى كرده باشد و باز داشته نفس خود را * ( عَنِ الْهَوى ) * از آرزوى آن يعنى از تمناى حرام و ناشايست .
( 41 ) - * ( فَإِنَّ الْجَنَّةَ ) * پس بدرستى كه بهشت * ( هِيَ الْمَأْوى ) * آن آرامگاه او است ، از مقاتل مروى است كه آيه در شأن كسى است كه قصد معصيت كند در خلوت و بر آن قادر بود پس خلاف نفس نموده از خداى ترسد و از آن عمل دست باز دارد ، و بعد از انذار و تبشير خطاب برسول ميفرمايد كه :
( 42 ) - * ( يَسْئَلُونَكَ ) * ميپرسند ترا اى محمّد * ( عَنِ السَّاعَةِ ) * از روز رستخيز * ( أَيَّانَ مُرْساها ) * كه كى باشد اقامت آن يعنى در چه زمان خداى قيامت را قائم كند و گويند مرسى بمعنى منتهى و مستقر است فهو مأخوذ من مرسى السفينة و هو حيث تنتهى اليه و تستقر فيه يعنى منتهى و مستقر قيامت كى باشد .
( 42 ) - * ( فِيمَ أَنْتَ ) * در چه چيزى تو * ( مِنْ ذِكْراها ) * از ياد كردن وقت آن براى امت و
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 147
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٤٧