فرمود تا زمين را از زير خانه كعبه بگسترد چنان كه جامهء بهم پيچيده را بگسترانند و از عبد اللَّه عمر مرويست كه حق سبحانه زمين را اول بار مربع بيافريد بطريق خانهء كعبه كه چهار ركن دارد و آن را بر بالاى آب نهاد و بعد از دو هزار سال ديگر آسمان و غير آن را ايجاد نمود و چون آسمان مخلوق گشت زمين را منبسط گردانيد ، سدى و مجاهد گفتهاند كه معنى آيه آنست كه ( و الارض مع ذلك دحيها ) كما قال عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ اى مع ذلك قوله :
( 31 ) - * ( أَخْرَجَ مِنْها ماءَها ) * تجريد اين جمله از حرف عطف به جهت آنست كه اينحالست باضمار قد يعنى زمين را منبسط ساخت در حالتى كه بيرون آورد از آن زمين آب آن را و ميتواند بود كه از براى بيان مدحو باشد يعنى دحو آن به اين وجه است كه بيرون آورد از زمين ينابيع و عيون را * ( وَمَرْعاها ) * و چراگاه آن را و گياه را :
( 32 ) - * ( وَالْجِبالَ أَرْساها ) * كوه ها را محكم و استوار و پايدار ساخت و حق سبحانه دحو ارض نمود و اثبات جبال و تفجير عيون و اظهار مرعى .
( 33 ) - * ( مَتاعاً لَكُمْ ) * به جهت برخوردارى مر شما را * ( وَلأَنْعامِكُمْ ) * و مر چهارپايان شما را نسبت رعى به انسان بر سبيل استعاره است هم چنان كه يَرْتَعْ در قوله تعالى يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ و نسبت بانعام بر حقيقت خود است ، حقتعالى مجموع منافع را به آب و مرعى حواله كرد براى آنكه ( همه در تحت اين دو لفظ داخلاند ) و چون حق سبحانه به اين اشياء دلالت نمود بر صحت بعث و نشور ، بعد از اين در بيان بعث فرمود كه :
( 34 ) - * ( فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ الْكُبْرى ) * طامه مشتق است از طم بمعنى علو و غلبه يعنى پس چون بيايد بليه بزرگتر و باهولتر كه بالاى همه دواهى است و غالب بر جميع بلايا كه همه داهيه و بليه در تحت آن پوشيده شود و آن قيامتست يا نفخهء ثانيه يا ساعتى كه اهل دوزخ را بدوزخ رانند و اهل بهشت را ببهشت رسانند و اين ندا در دهند كه
( يا اهل الجنة خلود و لا موت و يا اهل النار خلود و لا موت )
جواب * ( فَإِذا ) * محذوفست تقدير اينكه وقع ما وقع . واقع
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 146
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٤٦