مَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ روزى كه بنگرد آدمىا قَدَّمَتْ يَداه آن چيزى را كه پيش فرستاده باشد هر دو دست او ، اسناد عمل به يدين با آنكه از غير آن نيز صادر مىشود به جهت آنست كه اكثر افعال از آن واقع ميگردد ، و مرء اسم جنس است يعنى هر كس كه باشد از مؤمن و كافر در آن روز كردارهاى خود ببيند از خير و شر و ميتواند بود كه ا استفهاميه باشد منصوب به دَّمَتْ نه موصوله اى ينظر اى شيء قدمت يداه يعنى نظر كند كه چه چيز فرستاده از پيش هر دو دست او ، و بنا بر آنكه موصوله باشد صله نْظُرُ است يقال و نظرته بمعنى نظرت اليه ، و اكثر بر آنند كه مراد به مَرْءُ كافر است بقرينه ءنْذَرْناكُمْ اى ينظر الكافر ما قدمت يداه من الشر ، كقوله تعالى : ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ و قوله : نُذِيقُه يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ و قوله : بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّه عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ و حينئذ وضع ظاهر در موضع ضمير در قوله تعالى : يَقُولُ الْكافِرُ به جهت زيادتى ذم باشد يعنى گويد كافر در آن روزا لَيْتَنِي اى كاشكى مننْتُ تُراباً بودمى خاك يعنى هرگز آفريده نشدمى در دنيا يا امروز خاك بودمى و مرا زنده نكردندى تا اينروز را نديدمى ، و از عبد اللَّه عمر مرويست كه روز قيامت بكشند زمين را مانند كشيدن پوست و ساير حيوانات را از وحوش و طيور و هوام و دواب و سباع حشر كنند به جهت اقتصاص حتى يقتص للشاة الجماء من الشاة القرناء نطحتها تا حتى داد گوسفند بيشاخ را از شاخ دار بستانند و بعد از آن ايشان را خاك گردانند چون كافر حال ايشان را ببيند گويدا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً كاش من نيز چون اين حيوانات خاك گشتمى ، و در بعضى كتب مسطور است كه چون وحوش و بهايم حال كافر را ببينند گويند شكر خداى را كه ما را آدمى نيافريد اگر چه اميد بهشت نداريم غم دوزخ نميخوريم ، و از مقاتل منقولست كه خداى تعالى جميع وحوش و هوام را و هر چه غير ثقلين باشد جمع كند و ايشان را گويد كه ( من ربكم ) پروردگار شما كيست ايشان گويند ( اللَّه الرحمن الرحيم ) خداى بسيار بخشنده بسيار مهربان پس او سبحانه بعد از اقتصاص ايشان را گويد ما شما را آفريدهايم و رام گردانيده براى بنى آدم و شما در زمان حيات اطاعت ايشان گرديد پس خاك شويد هم چنان كه در اول حال بودند پس ايشان خاك گردند ، كافر چون نگاه كند كه حيوانات خاك شدند گويد : يا ليتنى كنت فى الدنيا على صورة خنزير و رزقى كرزقه و كنت اليوم ترابا اى كاش من در دنيا خاك بودمى و روزى من همچه روزى او ميبود و امروز كه روز قيامت است خاك ميبودم و گفتهاند كه مراد از اين كافر ابليس است كه آدم را عيب ميكرد كه از خاك آفريده شده و خود را ميستود كه از آتش مخلوق گشتهام و چون در آن روز كرامت آدم عليه السّلام و فرزندان مؤمن او را مشاهده نمايد و شدت عذاب
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 136
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٣٦