ضمير به جهت آنست كه شرر اسم جنس است ، از حسن و قتاده نقلست كه صفر بمعنى سوداست و تسميهء آن بصفر به جهت آنست كه سواد ابل مائل بصفرت است و چون آتش دوزخ سياه است مايل بزردى ، شراره او نيز چنين خواهد بود ، و تشبيه شراره بقصر به جهت عظم آنست و بجمالات صفر جهت لون و كثرت و تتابع و اختلاط و سرعت و حركتست ، و جمالات جمع جمالست يا جمالة كه جمع جملست و حفص ( جمالة ) خواند .
( 34 ) - * ( وَيْلٌ ) * عذاب عظيم و عقاب اليم * ( يَوْمَئِذٍ ) * در آن روز * ( لِلْمُكَذِّبِينَ ) * مر دروغ زنان را است كه صفت دوزخ و شرارهء آن را باور ندارند .
( 35 ) - * ( هذا ) * اين روز * ( يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ ) * روزيست كه سخن نگويند كافران به جهت فرط دهشت يعنى در بعضى مواقف چه قيامت مواطن و مواقف متعدده خواهد داشت در يك موقف سخن نگويند به جهت فرط اهاويل و اخاويف آن ، و در موضعى بسخن در آيند ، يعنى در مقامى زبان خصومت بگشايند و با يكديگر بحث كنند كقوله تعالى ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ و در موضعى ديگر مهر بر زبانهاى ايشان نهند تا سخن نگويند و جوارح و اعضاى ايشان را بسخن آرند كقوله تعالى الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ يا مراد اين باشد كه در هيچ موقف ناطق نشوند بنطقى كه منتفع به باشد و نطق ايشان در حكم لا نطق باشد به جهت عدم ترتب نفع و مسموعيت آن كه يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ .
( 36 ) - * ( وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ ) * و دستور داده نشود مر ايشان را در اعتذار * ( فَيَعْتَذِرُونَ ) * پس عذر خواهى نكنند يعنى اذن و اعتذارى كه متعقب آنست از ايشان منتفى باشد و نميتوان بود كه فاء سببيه باشد به جهت عدم منصوبيت فعل و رفع توهم جواز عذر ايشان در همين عدم رخصت ايشان .
( 37 ) - * ( وَيْلٌ ) * كرب و اندوه بسيار و مشقت بيشمار * ( يَوْمَئِذٍ ) * در آن روز * ( لِلْمُكَذِّبِينَ ) * مر آنان راست كه تكذيب كنند اين خبرها را .
( 38 ) - * ( هذا ) * اين روز * ( يَوْمُ الْفَصْلِ ) * روز حكم و قضاست ميان ظالمان و مظلومان يا روز جدا كردنست محق را از مبطل * ( جَمَعْناكُمْ ) * جمع كرديم شما را اى مكذبان اين امت * ( وَالأَوَّلِينَ ) * و پيشينيان را كه تكذيب رسل گذشته كرده بودند يا پيغمبران و مؤمنان ، اينكلام مقرر و مبين يوم فصلست زيرا كه فصل ميان سعداء و اشقياء و انبياء و امم فرع جمع شدن اولين و آخرين است در يك موضع تا فصل ميان متحقق شود .
( 39 ) - * ( فَإِنْ كانَ لَكُمْ ) * پس اگر هست شما را اى كافران * ( كَيْدٌ ) * مكرى و حيله اى
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 121
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٢١