به جهت استيناف آنست ، و مبرد گفته كه تقدير اينست كه ثم نحن نتبعهم نه غير آن زيرا كه جملهء اولى ماضى است و ثانى مستقبل ، و مؤيد تفسير اولست قول حسن بصرى كه إن الاخرين هم الذين يقوم عليهم القيمة ، و * ( نُتْبِعُهُمُ ) * بجزم كه از قرائت شاذ است مقوى قول ثانيست .
( 18 ) - * ( كَذلِكَ ) * مثل اين فعل شنيع * ( نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ ) * ميكنيم بهمهء گناهكاران مراد كفارند .
( 19 ) - * ( وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ ) * مكروهى بزرگ در آن روز * ( لِلْمُكَذِّبِينَ ) * مر تكذيب كنندگان را است بآيات خدا و انبياء ، اين تكرير نيست زيرا كه اول تكذيب است بقيامت و اين تكذيب بآيات خدايا ويل اول عذاب آخرتست و ثانى اهلاك در دنيا ، و بر تقدير تسليم اطلاق تكذيب و حمل آن بر - تكرير به جهت تأكيد نيز حسن است و شايع در كلام عرب چنانچه در سورة الرحمن مبين شد
بعد از آن بر سبيل منت و تذكير نعمت ميفرمايد كه :
( 20 ) - * ( أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ ) * آيا نيافريديم شما را * ( مِنْ ماءٍ مَهِينٍ ) * از آبى خوار و بىمقدار .
( 21 ) - * ( فَجَعَلْناه ) * پس گردانيديم آن آب را و نگاه داشتيم * ( فِي قَرارٍ مَكِينٍ ) * در قرارگاه استوار كه رحم است .
( 22 ) - * ( إِلى قَدَرٍ مَعْلُومٍ ) * تا به مقدارى دانسته شده و معين گشته كه آن زمان ولادتست كه آن نه ماهست يا زياده يا كمتر .
( 23 ) - * ( فَقَدَرْنا ) * پس توانا بوديم بر آفرينش شما * ( فَنِعْمَ الْقادِرُونَ ) * پس نيك تواناييم ما بر تدبير آن يا اندازه كرديم خلق شما را از قصر و طول و ذكر و انثى و غير آن از كيفيت و كميت پس نيكو اندازه كنندهايم ( 1 ) ما مؤيد اينست قرائت كسايى و نافع كه * ( فَقَدَرْنا ) * است بتشديد دال و شبهه اى نيست كه خلق انسان كه مشتمل است بر هيئة كمال و حسن فعال و حواس صحيحه و عقل و تميز و نطق از آب ضعيف مهين اعظم اعتبار است و ابين حجت بر آنكه صانع او مدبر و حكيم و عالم و قادر است و جاحد اين مكابر است ببداهت عقل .
( 24 ) - * ( وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ ) * بزرگتر بلائى آن روز * ( لِلْمُكَذِّبِينَ ) * مر تكذيب كنندگان را است مر قدرت ما را بر اين و باور ندارندگان اقتدار ما بر اعادهء امثال اين .
( 25 ) - * ( أَ لَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ ) * آيا نگردانيديم زمين را * ( كِفاتاً ) * جمع كننده و ضم نماينده
هامش
( 1 ) يعنى محتملست * ( فَقَدَرْنا ) * الاية از قدرت بمعنى توانايى باشد يعنى ما بقدرت كاملهء خود از آب پست و بىمقدار شما را بيافريديم و محتملست كه بمعنى * ( فَقَدَرْنا ) * بتشديد باشد يعنى ما تقدير كرديم آفرينش شما و اعضاء و جوارح و الوان و سائر خصوصيات شما را و همچنين است نسبت به * ( فَنِعْمَ الْقادِرُونَ ) * .