نامزد او بوده به ديگرى دهد كه مطيع او باشد و مصداق اينست كريمهء أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ تا آخر و حينئذ كفار در روز قيامت در منزل و اهل خود خاسر بوده باشند پس به جهت مبالغه در خسران ايشان استيناف كلام نموده و آن را مصدّر ساخته به حرف تنبيه و توسيط فعل و تعريف خسران و وصف آن بظهور كرده به اين وجه كه * ( أَلا ذلِكَ ) * بدانيد كه آن زيان مذكور * ( هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ ) * آن زيان ظاهر و هويدا است كه بر هيچكس از اهل موقف پوشيده و پنهان نباشد ، بعد از آن شرح خسران ايشان مىكند به اين طريق كه :
16 - * ( لَهُمْ ) * مر اهل خسران راست * ( مِنْ فَوْقِهِمْ ) * از زبر ايشان * ( ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ ) * سايبانها از آتش * ( وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ) * و از زير ايشان نيز سايبانها است طايفهء ديگر را كه در دركهء زيرتر از ايشان باشند كه آن منافقانند چه اهل نفاق در آخرين دركات دوزخ خواهند بود و اهل كفر بر زبر ايشان ، و مراد بظلل سرادق و اطباق ( 1 ) يعنى زيانكاران را سرا پرده ها و طبقهاى آتش است كه احاطه ايشان كرده باشد و همه را در ميان گرفته ، و بعضى گفتهاند كه مراد بظلل اول اطباق است و بدوم فرش و مهاد ، يعنى مر ايشان راست طبقهاى آتش نيران كه از زبر ايشان باشد و فرشهاى گسترده از آتش سوزان از زير ايشان بود ، و گفتهاند كه ذكر ظلل در مقام قطع نار بر - طريق مزاوجت است زيرا كه آن در مقابله ظلل اهل جنت است و معنى مراد آنست كه اهل دوزخ را بعوض سايبانهايى كه اهل بهشت را باشد پارچهاى آتش است كه اطراف و جوانب ايشان را فرا گرفته باشد * ( ذلِكَ ) * آن عذابى كه وصف كرده شده * ( يُخَوِّفُ اللَّه بِه ) * ميترساند خداى به آن * ( عِبادَه ) * بندگان خود را به جهت رحمت واسعهء خود در شأن ايشان تا بپرهيزند از آن و امتثال اوامر او نمايند ، و لهذا امر باتقاى ايشان نموده فرمود كه * ( يا عِبادِ ) * اى بندگان من چون عقوبتى چنين در عقب
هامش
( 1 ) ظلل جمع ظلة است مانند غرف و غرفة و به فارسى بمعنى سايبانست و تعبير از پارهاى آتش بظلل مشعر است بر آنكه آتش دوزخ روشنى ندارد بلكه همچون دود ، غليظ و كثيف است و مانند سايبانهاى متراكب و متراكم ، خاسرين را فرا گرفته و نيز آيه شريفه دلالت مىكند بر تهكم و شدت حال ايشان چه سايبان از جهت استظلال و دفع شدت حرارتست خاصه در مناطق حاره پس هر گاه سايبان هم از آتش سوزان باشد همانا عذاب بسيار سخت و عظيم خواهد بود و پوشيده نماند كه ظله اطلاق مىشود بر چيزى كه بالاى سر و سايبان باشد و بنا بر اين ، معنى * ( لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ ) * واضح و روشن است و اما راجع بجمله * ( وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ) * پس مفسرين چند نوع توجيه كردهاند بعضى گويند : چون براى جهنم دركاتيست هم چنان كه براى بهشت درجاتيست پس ايشان در آن دركه اى كه هستند در زيرشان نيز دركه ايست كه اين پرده هاى آتشين نسبت باهل اين دركه سايبان خواهد بود لكن اين توجيه بعيد است چه * ( مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ) * ظهور دارد در خلاف وجه مذكور و توجيه بهتر و نزديكتر آنست كه جمعى ديگر گفتهاند : كه ظلل اول بمعنى همان سايبان است و ظلل دوم كنايه از فرش است چنانچه در آيه ديگر فرموده * ( لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ ) * و مراد آنست كه از تمام اطراف و جوانب دودهاى آتشين باينان احاطه كرده است و ايشان فى سواء الجحيماند .