از بنى آدم اصناف نعمت و معاجله نمينمايد بعقوبت به جهت وفور رحمت و عموم منفعت ، و شبهه اى نيست در آن كه كسى كه قادر باشد بر خلق سماوات و ارضين و تسخير شمس و قمر و ادخال ليل در نهار و به عكس اين منزه خواهد بود از اتخاذ ولد و شريك زيرا كه آن از صفات محتاجين است و نيز از جملهء كمال قدرت او است اينكه :
6 - * ( خَلَقَكُمْ ) * بيافريد شما را اى فرزندان آدم * ( مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ) * از تنى تنها كه آدم عليه السلام است * ( ثُمَّ جَعَلَ ) * پس بيافريد * ( مِنْها ) * از آن نفس ، يعنى از پهلوى چپ او يا از فضلهء طين او * ( زَوْجَها ) * زن او را يعنى حوا بدانكه چون خلق آدم و خلق حوا دو آيتاند از جملهء آياتى كه دالند بر وحدانيت و قدرت او سبحانه كه يكى از آنها عادت مستمره است و ديگرى عادت غير مستمره زيرا كه معهود نيست كه خلق زن از ضلع رجل باشد پس آيت ثانيه ادخل خواهد بود در اكمال قدرت و لهذا آن را بلفظ * ( ثُمَّ ) * كه دالست بر تراخى ايراد نموده تا تنبيه باشد بر مباينت آن از آيه اولى از روى فضل و مزيت و تراخى آن از آن در زيادتى دلالت بر كمال قدرت او پس تراخى * ( ثُمَّ ) * در اينمقام در وجود نباشد چنان كه متبادر است بلكه در منزلت و مزيت باشد و اين وجه گاهى صحيح است كه خلق از ضلع آدم عليه السّلام باشد نه از فضله طين او ، و بعضى گويند كه * ( ثُمَّ ) * متعلق است بمعنى كه لفظ * ( واحِدَةٍ ) * كه متضمن آنست يعنى بيافريد شما را از نفس واحده كه اول او را تنها خلق نموده و بعد از آن آن را مشفع ساخت بزوج او كه حوا است ، پس بنا بر اين نيز * ( ثُمَّ ) * دلالت نميكند بر تأخير خلق حوا از اولاد در وجود ، و نزد بعضى آنست كه حق سبحانه بعد از خلق آدم ذريت او را در ظهر آدم بيافريد و بعد از آن حوا را بيافريد پس تراخى در وجود باشد ، و چون ابداع ابدان و افاضهء روح در آن اعظم نعم است از اينجهت اول بيان آن نمود و بعد از آن شروع در نعم ديگر كرده فرمود كه * ( وَأَنْزَلَ لَكُمْ ) * و ايجاد كرد براى شما * ( مِنَ الأَنْعامِ ) * از چهارپايان * ( ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ ) * هشت صنف را كه زوج يكديگراند يعنى نر و مادهاند از شتر و گاو و ميشينه و بزينه ، و ايثار انزال بر ابداع و انشاء تنبيه است بر آنكه نشو انعام بنباتست و ثمر نبات به آب باران كه سبب آنست پس از اين قبيل تسميه مسبب باشد باسم سبب و نظير اينست كريمه قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً چه انزال باران سبب قطن است كه مأخذ لباس است ، و بعضى بر آنند كه حق سبحانه اصناف هشتگانه را از بهشت فرستاد به زمين ، پس انزال بمعنى حقيقى خود باشد ، و جماعتى ديگر گفتهاند كه معنى آنست كه حق سبحانه نزل شما گردانيد اين هشت صنف را پس در صدد تفصيل خلق بنى آدم درآمده ميفرمايد كه * ( يَخْلُقُكُمْ ) * مىآفريند شما را * ( فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ ) * در شكمهاى مادران شما * ( خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ) * آفريدنى پس از آفريدنى يعنى نطفه را علقه ميسازد و علقه را مضغه پس آن مضغه را استخوان عارى
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 76
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٧٦