عذاب مذكور باشد و از جنس آن * ( أَزْواجٌ ) * انواع گوناگونست يعنى عذاب اهل طغيان با آنكه انواع مختلفه بود در شدت تعذيب و ايلام متشابه يكديگر باشند نه آنكه يكى اسهل از يكى ديگر باشد ، آوردهاند كه چون رؤساى كفار را بدوزخ آرند اتباع ايشان را نيز تابع ايشان گردانيده در دوزخ داخل سازند و رؤساء با خزنهء دوزخ گويند كه اينها كيستند كه در عقب ما آمدند ؟ خزنه گويند كه :
59 - * ( هذا فَوْجٌ ) * اين گروهىاند * ( مُقْتَحِمٌ ) * كه برنج و سختى درآيندگانند در دوزخ * ( مَعَكُمْ ) * با شما و گويند كه متبوعان اولاد ابليس باشند و تابعان بنى آدم يعنى خزنه با شياطين گويند كه اين اتباع جماعتىاند كه بشدت و صعوبت با شما درآيندگاناند در دوزخ اگر مراد قول اول باشد پس سوق كلام آن باشد كه رؤساى كفار در حق تبعه خود گويند * ( لا مَرْحَباً بِهِمْ ) * هيچ مرحبا مباد ايشان را و اين كلمه ايست كه موضوع است از براى دعاء له و نصب آن بفعل محذوف است و در اين تقدير است كه اتيت مرحبا و اين را براى اكرام ميهمان ميگويند و بعد از دخول كلمهء لا بر او دعاء عليه مىشود و آن مشتق است از رحب كه بمعنى فرح وسعت است پس معنى آنست كه ايشان را در آن مضيق زندان عذاب هيچ فرحى و گشادگى مباد * ( إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ ) * بدرستى كه ايشان درآيندگانند به آتش دوزخ
و چون اتباع از متبوعان خود اينكلمه بشنوند .
60 - * ( قالُوا ) * گويند بايشان * ( بَلْ أَنْتُمْ ) * بلكه شما سزاوارتريد به اينكه در حق شما گويد * ( لا مَرْحَباً بِكُمْ ) * مرحبا مباد شما را چه متصف بصفت ضلال بوديد و هم متسم به سمت اضلال زيرا كه * ( أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوه ) * شما فرا پيش داشتيد عذاب را يعنى موجب آن را * ( لَنا ) * براى ما ، مراد آنست كه شما الزام كرديد ما را بر عقايد باطله و اعمال قبيحه كه موجب عذاب و سبب عقاب بود و بسبب اين اغوا و اضلال شما بدوزخ درآمديم * ( فَبِئْسَ الْقَرارُ ) * پس بد قرارگاهيست دوزخ و اگر مراد اولاد ابليس است پس معنى آنست كه شياطين در حق كفار بنى آدم گويند كه فراخى و خوشحالى مباد ايشان را زيرا كه بسبب آمدن ايشان در دوزخ اماكن آن بر ما مضيق شد و به جهت آن آتش جمع گشت و بيشتر در ما گرفت و هيچكس از ما نيست كه مگر بسبب ايشان عذاب و عقاب او سختتر شد و از اينجاست كه حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود كه
ان النار يضيق عليهم كضيق الزج بالرمح
يعنى بدرستى كه دوزخ بر دوزخيان تنگ شود و ايشان را تنگ فرا گيرد چون آهن سر نيزه كه نيزه را تنگ گرفته و به آن ملصق شده چون كفار بنى آدم اين را از شياطين استماع كنند گويند بايشان كه كلمهء * ( لا مَرْحَباً ) * بشما اليق است زيرا كه عقايد باطله را در نفوس ما مزين ساختيد و بسبب آن ما را بدوزخ رسانيديد پس بد جائيست كه ما قرار گرفتهايم ، و بعد از اين زبان بنفرين گشوده
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 65
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٦٥