بود كه چون يكديگر را ديدندى سلام كردندى و بمصافحه و معانقه يكديگر مشغول شدندى ، و شبهه اى نيست در آنكه لازم جميع اهل ايمانست كه در هر عصرى از اعصار كه باشند با غير ملت خود متشدد و متغلظ باشند و متعرض انواع ايذاء و آزار ( 1 ) و اذيت و با اهل مذهب خود متعطف و متحامى ببر و صله و امداد و معونت و كف اذيت و اخلاق سجيه و شيم لينه بعد از آن از كثرت صلوة اهل ايمان و مداومت ايشان بر آن اخبار ميفرمايد به اين وجه كه * ( تَراهُمْ ) * مىبينى اى بيننده ايشان را * ( رُكَّعاً ) * ركوع كنندگان * ( سُجَّداً ) * سجده نمايندگان به جهت اشتغال ايشان بصلاة در اكثر اوقات ، و اينكه بعضى از اهل سنت گفتهاند كه مراد از * ( الَّذِينَ مَعَه ) * ابو بكر است و * ( أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ ) * عمر است * ( رُحَماءُ بَيْنَهُمْ ) * مراد عثمان است و * ( تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً ) * حضرت امير المؤمنين عليه السّلام قوليست ضعيف و خارج از نظم كلام زيرا كه * ( وَالَّذِينَ مَعَه ) * يا مبتداست يا معطوف بر مبتدا و * ( أَشِدَّاءُ ) * خبر آن و آنچه بعد از آنست خبر بعد از خبر پس معنى چنين مىشود كه ابو بكر عمر است و عثمان و على و بنا بر ثانى معنى اينكه محمد و ابو بكر عمر است و عثمان و على اين كلاميست غير معقول و ديگر اينكه بنا بر اينقول مناسب و او عطف است چنانچه بديهت عقل حاكم است بر آن و اگر آيه را مخصوص دارند به حضرت امير المؤمنين اولى و اليق خواهد بود به جهت عدم خروج كلام از نظم خود و وجود جميع صفات مذكوره در ذات آن حضرت باتفاق جميع امت و مؤيد اينست اينكه در اخبار واقع شده كه آيه أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ و آيه يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ در
شأن عاليشان حضرت شاه اولياء على مرتضى است سلام اللَّه عليه ، و بدانكه قوله * ( يَبْتَغُونَ ) * يا منصوب المحل است تا آنكه مفعول « ترى » باشد و يا جملهء حاليه از ضمير * ( تَراهُمْ ) * يعنى مىبينى مؤمنانرا كه ميطلبند * ( فَضْلًا مِنَ اللَّه ) * افزونى مرتبه و زيادتى مثوبت از حضرت عزت ، و بر تقدير حاليه معنى آنست كه مىبينى ايشان را ركوع و سجود كنندگانند در حالتى كه ميجويند مزيت ثواب را از او سبحانه * ( وَرِضْواناً ) * و خوشنودى او را در جميع حالات مراد آنست كه اطاعت ايشان از براى قربست و رضاى حضرت عزت بدون شايبه ريا و عجب و سمعه * ( سِيماهُمْ ) * علامت ايشان * ( فِي وُجُوهِهِمْ ) * كه در رويهاى ايشانست يعنى علامت در پيشانى ايشان ظاهر و هويدا است * ( مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ) * از نشانه سجده كردن ، يعنى از نشانه اى كه سجود مؤثر آنست و اين مستلزم كثرت سجده است و اينكه على بن الحسين زين العابدين عليهما السلام بذو الثفنات مشهور گشته به جهت همين است زيرا كه به جهت كثرت سجود در جبههء مبارك او مثل ثفنات
هامش
( 1 ) يعنى نسبت بكفارى كه انواع ايذاء و آزارشان بمسلمين ميرسد و انديشهء محاربه و مقاتله با آنان دارند و اما كفارى كه چنين نيستند پس در سوره ممتحنه آيه 7 مؤمنان را به بر و نيكى و قسط با اينان تحريص فرموده است * ( لا يَنْهاكُمُ اللَّه ) * الاية