خود مشكك شد چنان كه گذشت حضرت رسالت چون اين سخن بشنيد فرمود كه من نگفتم كه امسال اين صورت متحقق خواهد گشت ، حق سبحانه به جهت تصديق واقعهء پيغمبر و وقوع تعبير آن در آينده آيه فرستاد كه :
27 - * ( لَقَدْ صَدَقَ اللَّه ) * هر آينه راست گردانيد خداى تعالى * ( رَسُولَه ) * فرستادهء خود را * ( الرُّؤْيا ) * در آنچه ديده بود در خواب يعنى خواب او را محقق ساخت * ( بِالْحَقِّ ) * در حالتى كه آن صدق متلبس بود بكر دارى درست يعنى بغرضى صحيح و حكمتى بليغ چه در آن ابتلايى بود ميان مؤمن مخلص و ميان آن كسي كه در دل او بيمارى نفاق بود و بسبب آن اهل ايمان و نفاق از هم متميز شدند و ميتواند كه بالحق حال باشد از رؤيا يعنى راست آورد خداى خواب پيغمبر را در حالتى كه متلبس بود به حق يعني عارى از اضغاث و احلام و احتمال دارد كه باء قسم باشد و مراد به حق يا نقيض باطل باشد و يا اسمى از اسماء الهى و بنا بر اين قوله * ( لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ ) * جواب قسم باشد يعنى قسم بحقى كه مقابل باطل است يا اسمى است از اسماء او سبحانه كه البته داخل شويد در مسجد الحرام و بنا بر دو قول اول * ( لَتَدْخُلُنَّ ) * جواب قسم محذوف باشد و تقدير كلام اينكه و اللَّه لتدخلن يعنى به خدا سوگند البته در مسجد الحرام داخل شويد * ( إِنْ شاءَ اللَّه ) * اگر خواسته باشد خداى تعليق وعدهء دخول بمشيت خداى تعالى يا به جهت تعليم عباد است تا در عادات خود متأدب بآداب و سنن او سبحانه شده متكلم به اين كلمه شوند ، چنانچه از ابن عباس منقولست كه حق سبحانه آن چيزى را كه عالم است بوقوع آن معلق باستثناء ساخت تا بندگان آن چيزى را كه علم به آن ندارند باستثناء معلق سازند يا اشعار است بر آنكه تا حين حصول مقتضى دخول بعضى بيمار گشته بودند يا مرده يا غايب گشته پس معنى مراد آنست كه اگر مشيت خداى ميبود همه شما در مسجد الحرام داخل ميشديد بدون مانعى ، و از اينجا است كه جبائى گفته كه چون خداى علم داشت بموت و بيمارى و غيبت بعضى از ايشان دخول ايشان را بمشيت مقترن ساخت تا خلف وعده لازم نيايد و نزد ابو عبيده ( ان ) بمعنى ( اذ ) است يعنى به مسجد الحرام درآئيد وقتى كه خواست خداى باشد و گويند كه اين قول ملك الرؤيا است كه در خواب به پيغمبر گفته بود يا قول پيغمبر كه در وقت تقرير خواب باصحاب خود گفته و بهر حال اينجملهء معترضهء است ميان ذى حال كه * ( لَتَدْخُلُنَّ ) * است و ميان حال يعنى قوله * ( آمِنِينَ ) * و معنى اينكه هر آينه درآئيد به مسجد الحرام در حالتى كه ايمن باشيد از شر دشمنان و نزد بعضى جملهء استثنائيه متعلق است بآمنين زيرا كه دخول ايشان محقق بود و اصلا مشوب به شك و تردد نبود يعنى درآئيد در مسجد الحرام در حالتى كه ايمن باشيد از خوف اعادى اگر ارادهء الهى باشد * ( مُحَلِّقِينَ ) * در حالتى كه تراشندگان باشيد * ( رُؤُسَكُمْ ) *
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 392
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٩٢