به اين قول * ( أَنْ يُبَدِّلُوا ) * آنكه متبدل و متغير گردانند * ( كَلامَ اللَّه ) * سخن خداى را يعنى حكم او را كه فرموده بود كه غير اهل حديبيه به اين حرب نرود و اخذ غنيمت ننمايد * ( قُلْ ) * بگو اى محمّد مر - ايشان را كه * ( لَنْ تَتَّبِعُونا ) * پيروى نخواهيد كرد ما را از اين ، نفى است در معنى نهى يعنى با ما بيرون نيائيد * ( كَذلِكُمْ قالَ اللَّه ) * همچنين گفته است خداى * ( مِنْ قَبْلُ ) * پيش از تهيهء شما براى بيرون آمدن بخيبر يا پيش از آمدن ما بمدينه * ( فَسَيَقُولُونَ ) * پس زود باشد كه ايشان گويند خداى اين حكم نفرموده * ( بَلْ تَحْسُدُونَنا ) * پس بلكه حسد ميبريد شما با ما تا در غنايم آن با شما شريك نباشيم آن گه حق سبحانه رد قول ايشان نموده و مىگويد كه نه چنين است كه متخلفان مىگويند * ( بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ ) * بلكه هستند كه در نمييابند و فهم نميكنند * ( إِلَّا قَلِيلًا ) * مگر فهميدنى اندك كه آن مظنّهء ايشان است در امور فانيه دنيويه چه جميع فطن ايشان مصروف بود بر امتعه دنيويه و اصلا در احوال باقيه اخرويه تفكر و تأمل نميكردند هم چنان كه در جايى ديگر از اين اخبار مىفرمايد كه
يعلمون ظاهرا من الحيوة الدنيا
و بدانكه نزد مجاهد مراد از * ( كَلامَ اللَّه ) * اين قولست كه ( قل لن تخرجوا معى ابدا و لن تقاتلوا معى عدوا ) و اين غلط فاحش است زيرا كه اينسوره بعد از انصراف از حديبيه نازل گشت در سال ششم از هجرت و آيه مذكوره در سال نهم در غزوهء تبوك كه بعد از فتح غزوه حنين و طايف نزول يافته و بعد از نزول اين آيه حضرت رسالت صلى اللَّه عليه و آله و سلم به هيچ غزائى نرفت تا آن كه از اين عالم رحلت فرمود پس چگونه مراد اين آيه باشد بلكه مراد آنست كه مذكور شد و بعد از اظهار ما فى الضمير منافقان در جواب قول ايشان بعنوان وصف تخلف ذكر ايشان را مذكور ساخته به جهت مبالغه در ذم ايشان و اشعار بر شناعت تخلف ايشان و فرموده كه :
16 - * ( قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الأَعْرابِ ) * بگو مر اين باز پس ماندگان را كه از عربان باديه نشيناند كه مذكور شدند * ( سَتُدْعَوْنَ ) * زود باشد كه خوانده شويد * ( إِلى قَوْمٍ ) * بحرب گروهى * ( أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ) * كه خداوندان كارزارهاى سخت باشند و با شجاعت و تهور تمام * ( تُقاتِلُونَهُمْ ) * كارزار كنيد با ايشان و بكشيد ايشان را * ( أَوْ يُسْلِمُونَ ) * يا مسلمان شوند يعنى ناچار است از وقوع يكى از اينها و اين قوم نزد سعيد جبير و عكرمه هوازن بودهاند كه حضرت رسالت صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم در وادى حنين با ايشان محاربه نمود و پيش قتاده بنى ثقيفاند و نزد ابن عباس اهل فارس ، و كعب و حسن بر آنند كه اهل روماند و بعضى گفتهاند كه مراد اهل يمامهاند كه اصحاب مسيلمه كذاب بودند و نزد جماعتى ديگر اصحاب معويهاند كه در صفين با حضرت امير المؤمنين عليه السّلام محاربه كردند ، و گويند كه بنى خليفه و اهل ردهاند كه در عهد ابو بكر مرتد شدند و اصحاب با ايشان در مقام محاربه درآمدند و صاحب طبرسى آورده كه صحيح آنست كه مراد بداعى در قول ستدعون حضرت رسالت
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 371
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٧١