كه گمان برندگانند بخداى * ( ظَنَّ السَّوْءِ ) * گمان بد كه آن مظنهء عدم نصرت او سبحانه است رسول خود صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم را بر اهل مكه و عدم ظفر اهل اسلام بر كفره و مقهور و مغلوب شدن ايشان در حديبيه * ( عَلَيْهِمْ ) * بر اين گمان برندگانست * ( دائِرَةُ السَّوْءِ ) * گردش بد يعنى گمان بد كه بر اهل اسلام مىبرند بر ايشان بازگشت و همه مغلوب و منكوب گشتند و به هلاكت ابدى گرفتار شدند * ( وَغَضِبَ اللَّه عَلَيْهِمْ ) * و خشم گرفت خداى بر ايشان * ( وَلَعَنَهُمْ ) * و براند از رحمت خود ايشان را * ( وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ ) * و آماده ساخت براى ايشان دوزخ را * ( وَساءَتْ مَصِيراً ) * و بد بازگشتنى است دوزخ ، و بدانكه واو در جمله ثانيه و ثالثه در موضع فا است زيرا كه لعن سبب اعداد است و غضب سبب لعن پس آن مستلزم دخول فا باشد ليكن چون كه مراد استقلال هر يك از آنهاست در بيان وعيد بدون اعتبار سبب ديگر از اين سبب اختيار واو نمود بر فاء و بعد از آن به جهت زيادتى تخويف ايشان فرمود كه :
7 - * ( وَلِلَّه جُنُودُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * و مر خداى راست لشكرهاى آسمانها و زمينها يعنى ما سواى او همه مسخر فرمان و مملوك ويند چنان كه عساكر منقاد سردار خود باشند پس از انتقام كفار و اهل نفاق عاجز نخواهد بود ، و چون اين جمله در اول متصل است بذكر مؤمنان و در اينمقام باحوال مشركان و منافقان پس ذكر آن در اول به جهت وعدهء مؤمنان است بفتح تا بنصرت الهى مستوثق و مستظهر باشند و اعاده آن در اين مقام به جهت وعيد مشركان و منافقان است تا از عقوبت ربانى خايف گردند ، و نيز به جهت زيادتى تهديد و وعيد ايشانست كه در اينجا اثبات صفت عزت نموده در مقام صفت علم و فرمود كه * ( وَكانَ اللَّه عَزِيزاً ) * و هست خداى غالب در قهر و انتقام خود از اعداء * ( حَكِيماً ) * دانا در آنچه كند و فرمايد چه جميع افعال او معلل بغرض و مصلحت است ، آن گه به جهت رد لَنْ يَبْعَثَ اللَّه أَحَداً كه مقول قول كفار است خطاب به سيد ابرار مىكند و ميگويد كه :
8 - * ( إِنَّا أَرْسَلْناكَ ) * بدرستى كه ما فرستاديم ترا بر جميع عالميان * ( شاهِداً ) * در حالتى كه گواه باشى بر آنچه از امت تو صادر مىشود از طاعت و معصيت و قبول و رد ايمان * ( وَمُبَشِّراً ) * و مژده دهنده بمرتبهء عظيم در روضهء خلد برين آنان را كه در اوامر و نواهى اطاعت قول تو نمودهاند * ( وَنَذِيراً ) * و بيم كننده به عذاب اليم در دركه جحيم كسانى را كه در حق تو عصيان ورزيدهاند و اقوال تو را بسمع قبول اصغاء نكردهاند و اين ارسال و شهادت و تبشير و نذارت .
9 - * ( لِتُؤْمِنُوا ) * براى آنست كه تصديق كنيد اى بندگان * ( بِاللَّه وَرَسُولِه ) * به خدا و
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 366
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٦٦