هم نباشند ، و از امام محمّد باقر عليه السّلام مرويست كه آيه * ( كَمَنْ زُيِّنَ لَه سُوءُ عَمَلِه وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ ) * در شأن منافقانست نه مشركان ، و بعد از بيان عدم تسويه بين الفريقين به جهت حث اهل ايمان بر طاعت و عبادت صفت بهشت مىكند بر اين نهج كه :
* ( مَثَلُ الْجَنَّةِ ) * صفت بهشت و قصهء عجيبه آن * ( الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ) * كه وعده داده شدهاند پرهيزكاران به آن از آن چيزيست كه بر تو ميخوانيم آن را ، و نزد بعضى خبر آن * ( كَمَنْ هُوَ خالِدٌ ) * است كه بعد از اين مذكور خواهد شد بر تقدير حذف مضاف نه مما تلوناه عليك كه به آن مترجم شده پس تقدير كلام اينست كه مثل أهل الجنة كمثل من هو خالد يا مثل أهل الجنة كمثل جزاء من هو خالد ، يعنى آيا صفت اهل بهشت همچو صفت آن كسيست كه او جاويد باشد در دوزخ يا مثل جزاى آن كسيست كه او جاويد باشد در دوزخ و بنا بر اين تعريهء آن از حرف انكار به جهت زيادتى تصوير مكابره آن كسيست كه حكم بتسويه مىكند ميان متمسك به بينه و ميان تابع هوى ، يعنى مستوى فريقين بمنزله آن كسيست كه اثبات تسويه نمايد ميان جنتى كه در او انهار جاريه باشد و ميان نارى كه اهل آن در آن مخلد باشند و شارب حميم و حينئذ قوله :
15 - * ( فِيها أَنْهارٌ ) * جملهء معترضه ايست از براى بيان آنچه ممتاز مىشود متمسك به آن در آخرت از تابع هواى و بنا بر اول كلام مستأنف است به جهت بيان مثل جنة و بر هر تقدير معنى آنست كه در بهشتست جويها * ( مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ ) * از آبى كه متغير نيست يعنى رنگ و طعم و بوى آن از حالت اصلى و خلقى خود تغيير نيابد بر خلاف آب دنيا كه تغيير پذير مىشود ( 1 ) * ( وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ ) * و جويها از شير كه * ( لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُه ) * نگرديده است مزه آن يعنى به جهت طول زمان عذوبت او بقراصت و حموضت متبدل نگردد بر خلاف شير دنيا * ( وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ ) * و جويها از شراب * ( لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ ) * كه لذيذ و خوشگوار و با طرب است مر آشامندگان را و از كراهت ريح و سكر و خمار و صداع مبرا ، و بدانكه لذت در اينمقام يا تانيث لذّ است كه بمعنى لذيذ است يا مصدر
هامش
( 1 ) جمعى از حكماء تنها بلذات و الام عقلى عالم آخرت قائلند و لذات و آلام حسيه را معتقد نيستند و اين عقيده مبنى بر انكار حشر اجساد و معاد جسمانيست و هر كه حشر اجساد را انكار كند از دائرهء دين و شريعت بيرون و نظر پروردگار عالم و انبياء و اولياء محكوم بكفر است و منكران را دليلى محكم بر استحالهء آن در دست نيست لكن در تمام شرايع حقه و كتب آسمانى تصريح بمعاد جسمانى و لذات و آلام حسى شده است و در قرآن كريم در آيات عديده انواع لذات و الام حسى را با كمال صراحت بيان فرموده بلكه لذات و الام حسى را بيش از لذات و آلام عقلى و مفصلتر و واضحتر شرح داده است چنانچه در اين آيه كريمه چهار نهر را كه نوعى از انواع لذائذ و نعمتهاى آن عالم است و مهمترين انهار از بهشت است ذكر نموده و اوصاف خاصهء محسوسهء آنها را تشريح فرموده است ولى گروهى از ارباب حكمت و عرفان كه بر آن عقيدهء مذكوراند در پيشگاه قرآن و سنت سر تسليم فرود نياورده و تا آنجا كه توانستهاند متشبث بتأويل گرديده و آيات قرآن را از معانى واقعى خود منصرف نموده و راجع بدين چهار نهر سخنانى گفتهاند كه نقل آنها در اينجا شايسته نخواهد بود .