دخان باشد و نزول عيسى و آتشى كه از قعر شهر عدن ابين بيرون آيد كه همه مردمان را بمحشر راند ، حذيفه گفت يا رسول اللَّه چه نوع دخانى باشد آن حضرت اين آيه را تلاوت فرمود بعد از آن فرمود كه
يملأ ما بين المشرق و المغرب و يمكث أربعين يوما و ليلة و اما المؤمن فيصيبه كهيئة الزكمة و اما الكافر و هو كالسكران يخرج من منخريه و اذنيه و دبره
دودى باشد كه مشرق و مغرب را پر سازد و چهل شبانه روز بماند و مؤمن از آن دود مانند كسى شود كه زكام داشته باشد و كافر مانند كسى كه مست باشد و آن دود از هر دو سوراخ بينى و هر دو گوش و دبر او بيرون آيد ، و از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نقل كرده اند
انه دخان يأتى من السماء قبل يوم القيمة يدخل فى أسماع الكفرة حتى يكون رأس الواحد كالرأس الحنيذ و يعترى المؤمن منه كهيئة الزكام و تكون الارض كلها كبيت اوقد فيه ليس فيه خصاص
اين دخان دودى باشد كه از آسمان حادث شود پيش از روز قيامت و در گوشهاى كافران درآيد تا آنكه سر هر كافرى مانند سر كبشى شود كه بريان كرده باشند و مؤمنان را بسبب آن مثل زكامى عارض شود و همه زمين مثل خانه اى باشد كه در او آتش افروخته باشند كه هيچ روزنه و سوراخى او را نباشد كه دود از آن بيرون رود و نزد اينحال ملائكه بكفار گويند كه اينست عذاب دردناك كه حق سبحانه بشما وعده داده بود و ايشان زبان بدعا بگشايند و كشف عذاب را از خدا درخواهند و بوعده ايمان بعد از كشف عذاب اعتراف كنند و چون بعد از چهل روز آن دود مرتفع شود بر كفر خود اصرار نمايند و حق سبحانه با ملائكه گويد :
13 - * ( أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى ) * چگونه بود مر ايشان را پند گرفتن به اين مقدار عذاب اينجهان و وفاء كردن بوعده ايمان * ( وَقَدْ جاءَهُمْ ) * و حال آنكه آمد بديشان * ( رَسُولٌ مُبِينٌ ) * فرستاده اى هويدا و آشكار بآيات بينات ، يا ظاهر سازندهء معجزات بر ايشان با آنكه آن اعظم و ادخل بود در وجوب تذكر ، بدان متذكر نشدند .
14 - * ( ثُمَّ تَوَلَّوْا ) * پس پشت كردند يعنى اعراض نمودند * ( عَنْه ) * از ايمان آوردن به او * ( وَقالُوا ) * و گفتند در حق او كه * ( مُعَلَّمٌ ) * او آموخته شده است يعنى حبر يا يسار كه غلام اعجمىاند قرآن بوى تعليم ميدهند * ( مَجْنُونٌ ) * ديوانه است و دماغ او مخبط گشته يعنى ، بعضى در حق او گفتند كه شخصى عجمى بوى تعليم قرآن ميدهد ، و جماعت ديگر گفتند كه او ديوانه است از عقل دور افتاده كه ترك ملت ما كرده و با وجود اينحال چون نزد وقوع دخان در آخر الزمان از آن استغاثه نمايند .
15 - * ( إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ ) * بدرستى كه ما كشف كنندهء عذاب ايشان باشيم * ( قَلِيلًا ) * در زمان اندك يعنى بعد از چهل روز رفع آن عذاب نمائيم از ايشان و ايشان بوعده خود وفا نكرده در
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 277
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٧٧