احتمال دارد كه ظرف صله * ( الَّذِي ) * باشد و * ( إِله ) * خبر مبتداى محذوف است و اينجمله مبين صله و مشعر بر آنكه كينونة او در سماء بر سبيل الهيت و ربوبيت است نه بر معنى استقرار و بنا بر اين ظرف متعلق بحصل يا حاصل خواهد بود كه متضمن عايد است و تكرار ذكر إله به جهت تأكيد است و يا به جهت ايماء بتغاير جنسى عابدان كه ملائكهاند و حيوان ، و نيز در صفت خود مىفرمايد كه :
85 - * ( وَتَبارَكَ الَّذِي ) * و بزرگوار است و دايم البركات آن خدايى كه * ( لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * مر او راست پادشاهى آسمانها و زمينها * ( وَما بَيْنَهُما ) * و آنچه ميان آنها است از اهويه و غير آن يعنى حكم او بر همه اجزاى مكونات جاريست پس كسى كه جميع مكونات سفلى و علوى در تحت تصرف او باشد مستغنى خواهد بود از اتخاذ ولد * ( وَعِنْدَه ) * و نزديك او است * ( عِلْمُ السَّاعَةِ ) * دانستن ساعتى كه در آن قيامت قايم شود * ( وَإِلَيْه تُرْجَعُونَ ) * و بسوى او باز گرديده شويد در آن روز به جهت جزاى اعمال و سزاى اقوال ، اينكلام التفات است از غيبت بخطاب بر سبيل تهديد كفار به عذاب و چون مشركان غير از خدا را پرستش مينمودند باميد شفاعت آنها در حق ايشان از اينجهت حق سبحانه رد دعوى ايشان كرده و فرمود كه :
86 - * ( وَلا يَمْلِكُ ) * و مالك نباشند در آن روز قدرت نداشته باشند * ( الَّذِينَ يَدْعُونَ ) * آنان كه ميپرستند كافران ايشان را * ( مِنْ دُونِه ) * بجز از خداى * ( الشَّفاعَةَ ) * در خواست كردن هيچكس را * ( إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ ) * مگر كسانى كه گواهى داده باشند به حق كه توحيد است * ( وَهُمْ يَعْلَمُونَ ) * و ايشان دانند بدل خود آن را كه به زبان گواهى داده باشند يعنى گواهى ايشان از سر يقين بوده باشد چون ملايكه و عيسى و عزير كه بر وجه ايقان و اخلاص بكلمهء شهادت قائلند ، و مقرر است كه ايشان شفاعت نخواهند كرد مگر مؤمنان گنه كار را نه غير ايشان را چنان كه سوق كلام مشعر است بر آن و اين آيه دالست بر آنكه حقيقت ايمان اعتقاد قلبى است كه از علم ناشى شده باشد و بدانكه * ( إِلَّا ) * در اين مقام يا استثناى متصل است اگر مراد بموصول جميع معبود باشند غير او سبحانه و يا منفصل اگر مخصوص باصنام باشد و بعضى گويند كه معنى آيه آنست كه مالك رتبت شفاعت نميتواند شد مگر آن كسى كه از سر يقين گواهى دهد بتوحيد مشفوع له و مؤيد اينست آنچه در روايت واقع شده كه نضر بن حارث و بعضى از قريش ميگفتند كه اگر آنچه محمّد ميگويد از احوال معاد حق است پس ما كه عبده ملايكهايم احقيم بشفاعت ايشان از براى ما . اين آيه نازل شد كه شفاعت ايشان در حق اهل توحيد است نه غير آن :
87 - * ( وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ ) * و اگر بپرسى تو اى محمّد از پرستندگان غير خدا كه * ( مَنْ خَلَقَهُمْ ) * كيست كه آفريده ايشان را * ( لَيَقُولُنَّ اللَّه ) * هر آينه گويند كه اللَّه است از غايت ظهور جواب منكر
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 268
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٦٨