74 - * ( إِنَّ الْمُجْرِمِينَ ) * بدرستى كه كافران در اجرام طغيان نموده * ( فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ ) * در عذاب دوزخ جاويد ماندگانند .
75 - * ( لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ ) * سست گردانيده نشود عذاب از ايشان يعنى عذابى كه فرا خور كردار ايشان باشد بر ايشان سبك نگردانند و كم نكنند * ( وَهُمْ فِيه ) * و ايشان در آن عذاب * ( مُبْلِسُونَ ) * نااميدانند از راحت و خفت و ساكت از طلب فرج به جهت يأس ايشان از آن ، از ضحاك منقولست كه هر يك از كافران را در تابوتى آتشين نهند و در آن را مسدود سازند و او مخلد و مؤبد در آنجا معذب باشد كه نه او را كسى بيند و نه كسى او را .
76 - * ( وَما ظَلَمْناهُمْ ) * و ستم نكرديم ايشان را بدين عذاب * ( وَلكِنْ كانُوا ) * و ليكن بودند * ( هُمُ الظَّالِمِينَ ) * ايشان ستمكاران كه شرك آوردند و مرتكب انواع معاصى و قبايح شدند ايراد ضمير فصل به جهت قصر صفت ظلمست بر ايشان و چون ايشان از شدت عذاب بيطاقت شوند توجه بخازن دوزخ نمايند .
77 - * ( وَنادَوْا ) * و ندا كنند به او كه * ( يا مالِكُ ) * اى مالك در خواه كن * ( لِيَقْضِ عَلَيْنا ) * تا حكم كند بر ما يعنى بميراند ما را * ( رَبُّكَ ) * پروردگار تو تا از اين عذاب و عقاب خلاص شويم ، اين استغاثه منافى وصف ابلاس ايشان نيست زيرا كه در ازمنه متطاوله و أحقاب ممتدّه معذب خواهند بود ، پس به جهت غلبهء يأس بر ايشان در بعضى اوقات ساكت خواهند بود از طلب فرج و در بعضى احيان استغاثه خواهند نمود به جهت سختى عذاب و شدت عقوبت ، و از حضرت رسالت صلى اللَّه عليه و آله و سلَّم مرويست كه حق سبحانه علت جوع را بر دوزخيان اندازد بر وجهى كه از شدت آن عذاب دوزخ از يادشان برود و نزد اين حال از مالك طلب موت كنند * ( قالَ ) * گويد مالك در جواب ايشان بعد از هزار سال ، و در تبيان گويد بعد از چهل روز از روزهاى آن سراى * ( إِنَّكُمْ ماكِثُونَ ) * بدرستى كه شما درنگ كنندگانيد يعنى جاويد ماندگان ، در دوزخ نخواهيد مرد و تخفيف عذاب از شما نخواهد شد ، پس حق سبحانه بعد از جواب مالك بايشان گويد :
78 - * ( لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ ) * و ميتواند بود كه اين تتمهء جواب اول باشد بر طريق التفات از غيبت بتكلم اگر ضمير * ( قالَ ) * راجع به او سبحانه باشد نه به مالك و بأى حال معنى آنست كه بدرستى كه آورديم بشما يعنى فرستاديم سخن راست و درست را بر زبان پيغمبران خود * ( وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ ) * و لكن بيشترين شما * ( لِلْحَقِّ كارِهُونَ ) * مر سخن حق را ناخواهان بوديد و از آن كراهت داشتيد به جهت آنكه با باطل دعت و راحت بود كه مرغوب نفس است و با حق تعب و مشقت كه مخالف ارادهء طبيعت است ، و يا شما تابع مرغوب شديد و در طريق طغيان و عصيان سلوك
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 264
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٦٤