گروه موصوف بظلم و بغى * ( لَهُمْ ) * مر ايشان را است * ( عَذابٌ أَلِيمٌ ) * عذابى دردناك كه آن عذاب دوزخ است .
43 - * ( وَلَمَنْ صَبَرَ ) * و هر كه شكيبايى ورزد و تحمل نمايد بر آزار ظلمه * ( وَغَفَرَ ) * و درگذرد از مظالم ايشان و درصدد انتقام نباشد * ( إِنَّ ذلِكَ ) * بدرستى كه اين صبر و غفران از او * ( لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ ) * از كارهائيست كه معزوم و مجزوم است يعنى جماعتى كه موصوفند بكمال ايمان و مزيت احسان و قصد ايشان جزمست بر اين نوع كارها و آن را از جملهء معزومات و ملزومات ميدانند چه همه كس را قوت اين نباشد كه جفا كشند و وفا كنند .
44 - * ( وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه ) * و هر كه را كه فرو مىگذارد خداى در وادى ضلالت و خذلان و نظر لطف و توفيق از او بازگيرد بسبب جحود و انكار او با وجود ادلهء باهره بر طريق حق يا آنكه حكم بضلالت او كند يا او را از طريق جنت گردانيده بچنگال عقوبت گرفتار سازد * ( فَما لَه مِنْ وَلِيٍّ ) * پس نيست مر او را هيچ دوستى و ناصرى كه كار سازى او كند * ( مِنْ بَعْدِه ) * پس از فروگذاشتن خداى او را .
* ( وَتَرَى الظَّالِمِينَ ) * و بينى تو اى بيننده ستمكاران را * ( لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ ) * آن هنگامى كه به بينند عذاب را در روز قيامت * ( يَقُولُونَ ) * گويند در آن ساعت * ( هَلْ إِلى مَرَدٍّ ) * آيا هست بسوى شما بازگشتن به دنيا * ( مِنْ سَبِيلٍ ) * هيچ راهى تا برويم و در تدارك ما فات كوشيم ، اين كلام را از غايت فزع و جزع گويند اگر چه دانسته باشند كه ايشان را رجوع به دنيا ممكن نيست .
45 - * ( وَتَراهُمْ ) * و بينى ستمكاران را در آن روز * ( يُعْرَضُونَ ) * كه عرض كرده شوند * ( عَلَيْها ) * بر آتش دوزخ كنايهء غير مذكوره به جهت وضوح است چه بديهى است كه كافران را بر آتش عرض خواهند كرد نه غير آن * ( خاشِعِينَ ) * در حالتى كه فروتنان و حقيران باشند * ( مِنَ الذُّلِّ ) * از جهت خوارى و رسوايى * ( يَنْظُرُونَ ) * نگاه خواهند كرد بسوى آتش * ( مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ ) * از نگريستن پنهان يعنى به جهت هول و هيبت آتش دوزخ زهره نداشته باشند كه در آن نيك نگاه كنند بلكه بكنارهء چشم در آن نگرند ، و ابن عباس و مجاهد * ( خَفِيٍّ ) * را بذليل تفسير كردهاند يعنى نگريستنى بر وجه مذلت و خوارى ، و ضحاك گفته كه وقتى كه ايشان بدوزخ درآيند گاهى دزديده بملائكه نگرند و گاهى بعرش و گاهى بدوزخ ، و نزد بعضى مراد به طرف خفى چشم دلست زيرا كه كافران نابينا محشور خواهند گشت پس بدل حال دوزخ را خواهند شناخت هم چنان كه نابينا در دنيا حالات مختلفه را درمىيابد ، و صاحب كشاف گفته كه اين وجه خالى از تعسفى نيست * ( وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا ) * و گويند كسانى كه ايمان آوردهاند در وقت مشاهدهء عقوبت كافران و خسران ايشان * ( إِنَّ الْخاسِرِينَ ) * بدرستى كه زيان كاران * ( الَّذِينَ خَسِرُوا ) * آنانند كه زيان كردند * ( أَنْفُسَهُمْ ) * در نفسهاى خود
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 230
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٣٠